Gavrilović-Vitas, Nadežda

Link to this page

Authority KeyName Variants
d1194a96-ca02-46dc-93e6-e979e258ea79
  • Gavrilović-Vitas, Nadežda (11)
  • Gavrilović, Nadežda (5)
Projects

Author's Bibliography

The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans

Gavrilović-Vitas, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2021)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
PY  - 2021
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/370
AB  - The cult of the goddess Fortuna has been attested on the territory of Roman provinces in the Central Balkans with numerous votive monuments, sculptures, votive reliefs, statuettes and on glyptics. The goddess was particularly popular among the army, but also venerated by administrative personnel, merchants, freedmen, slaves and women. The epithets of the goddess imply that she was honoured by her devotees as in other Roman provinces – mainly as the goddess of good luck and chance, but also as the protectress of transport, business, routes and perhaps in bathing facilities. Fortuna was usually worshipped alone, but her pairing with the Egyptian goddess Isis as the syncretistic deity Isis-Fortuna and her relationship with Genii, are confirmed in different Central Balkans localities. The goddess Fortuna’s sanctuaries can be presumed in the vicinity of Ulpiana, Niš, near Kumanovo and probably in Viminacium, while her cult lasted from the 2nd to the last decades of the 3rd century.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans
EP  - 180
IS  - 71
SP  - 163
DO  - 10.2298/STA2171163G
UR  - conv_453
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda",
year = "2021",
abstract = "The cult of the goddess Fortuna has been attested on the territory of Roman provinces in the Central Balkans with numerous votive monuments, sculptures, votive reliefs, statuettes and on glyptics. The goddess was particularly popular among the army, but also venerated by administrative personnel, merchants, freedmen, slaves and women. The epithets of the goddess imply that she was honoured by her devotees as in other Roman provinces – mainly as the goddess of good luck and chance, but also as the protectress of transport, business, routes and perhaps in bathing facilities. Fortuna was usually worshipped alone, but her pairing with the Egyptian goddess Isis as the syncretistic deity Isis-Fortuna and her relationship with Genii, are confirmed in different Central Balkans localities. The goddess Fortuna’s sanctuaries can be presumed in the vicinity of Ulpiana, Niš, near Kumanovo and probably in Viminacium, while her cult lasted from the 2nd to the last decades of the 3rd century.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans",
pages = "180-163",
number = "71",
doi = "10.2298/STA2171163G",
url = "conv_453"
}
Gavrilović-Vitas, N.. (2021). The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(71), 163-180.
https://doi.org/10.2298/STA2171163G
conv_453
Gavrilović-Vitas N. The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans. in Starinar. 2021;(71):163-180.
doi:10.2298/STA2171163G
conv_453 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, "The cult of goddess fortuna in the roman central Balkans" in Starinar, no. 71 (2021):163-180,
https://doi.org/10.2298/STA2171163G .,
conv_453 .

Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika

Gavrilović-Vitas, Nadežda; Gavrilović-Vitas, Nadežda; Anđelković-Grašar, Jelena

(Arheološki institut, Beograd, 2020)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Anđelković-Grašar, Jelena
PY  - 2020
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/347
AB  - Među retkim rimskim nadgrobnim spomenicima sa mitološkim predstavama iz Gornje Mezije izdvaja se spomenik od sivog krečnjaka iz Stojnika, i to po ikonografskoj sceni - jedinstvenoj na prostoru rimskih provincija centralnog Balkana - koja prikazuje Herkulovo spasavanje Hesione od morskog čudovišta ketosa. U pitanju je nadgrobna stela arhitektonskog tipa, sa trougaonim zabatom, mitološkom scenom predstavljenom u edikuli i sa natpisnim poljem. Funerarni spomenik je bogato dekorisan različitim motivima, a iz teksta natpisa saznaje se da je posvećen Senima mrtvih zbog smrti Publija Elija Viktorinusa, veterana kohorte II Aurelije nove. Spomenik su podigli njegova supruga Aurelija Rufina i njihov sin Publije Elije Akucianus. Kohorta II Aurelija nova bila je jedna od šest kohorti koje su pred kraj drugog veka osnovane u cilju čuvanja rudnika u oblasti Šumadije, i to regrutovanjem uglavnom lokalnog stanovništva, kome je najverovatnije pripadao i preminuli Publije Elije Akucianus. S obzirom na to da su arheološka istraživanja potvrdila postojanje vojnog logora na prostoru Stojnika, kao i postojanje bolnice za vojnike kohorte II Aurelije nove u pomenutoj oblasti, pretpostavlja se da je ova kohorta bila zadužena za bezbednost kako rudničke eksploatacije olova, srebra, zlata i gvožđa, tako i rudara iz oblasti Stojnika. Nadgrobni spomenik sadrži nekoliko ikonografskih scena različite sadržine: u sredini trougaonog zabata prikazani su ženska figura koja stoji i desno od nje pas koji pije iz suda (?), odnosno sud, u sredini scene, sa panterom desno od njega (usled nedostatka gornjeg dela scene i uticaja atmosferalija, nemoguće je izvršiti sigurnu identifikaciju motiva u sredini zabata). U spoljnim uglovima trougaonog zabata predstavljena su dva morska čudovišta, s dugim ribljim repom, kako prednjim nogama stoje na ljudskim lobanjama (?). Ispod trougaonog zabata je tanak friz, a ispod njega je predstavljena edikula sa mitološkom scenom. U centru scene prikazana je mlada naga (ili polunaga) devojka, sa rukama prikovanim za pozadinu (stena?), dok je s njene leve strane prikazan nag muškarac, naglašene muskulature, pored čije se leve noge nalazi batina, koji u rukama ima luk iz kojeg odapinje strelu ka morskom čudovištu što je predstavljeno iz profila sa devojčine desne strane. Morsko čudovište ketos naginje se gornjim delom tela i prednjim nogama prema devojci u nameri da joj naudi. Ispod ove mitološke scene nalazi se friz sa predstavom lova, u kojoj su prikazani jelen (pas?) i dva divlja vepra. Ispod friza se nalazi udubljeno polje sa natpisom, flankirano stubovima sa kapitelima, a ispod njega je prazno polje. Iako Herkulovo oružje u ikonografskoj predstavi spasavanja Hesione nije batina što se nalazi pored njega, već luk sa strelama - luk kao oružje boga pojavljuje se na prvoj do sada poznatoj predstavi Herkulovog spasavanja Hesione iz 7. veka pre n.e. (korintski krater), kao i na još svega tri reljefa sa prostora drugih rimskih provincija. Mitološka predstava Herkulovog spasavanja Hesione od morskog čudovišta pripada njegovim doživljajima nakon pohoda na Amazonke. Pošto deo njegovog obećanja datog bogovima Apolonu i Posejdonu nije ispunjen, na trojanskog kralja Laomedona i Troju poslato je morsko čudovište, a jedini način da se ono umiri bilo je žrtvovanje Laomedonove kćeri Hesione. Laomedon obećava onome ko mu spase kćer svoje besmrtne konje, te Herkul odlazi da se suoči s morskim čudovištem, koje ubija a Hesionu spasava od sigurne smrti. Mit o Herkulu i Hesioni spada u alegorijske priče o pobedi nad smrću i zadobijanju besmrtnog života nakon smrti putem vrline. One su upravo zbog svoje simbolike bile omiljene na rimskim nadgrobnim spomenicima. Herkul, koji je predstavljao jedno od omiljenih vojnih božanstava, zaštitnika rudara i rudnika, ali takođe i boga sa htonskom dimenzijom, bio je, zahvaljujući svom životu i hrabrim delima, idealan primer za smrtnike koji su nastojali da sebi obezbede istu sudbinu poput Herkulove u kontekstu života nakon smrti zasluženog hrabrošću, moralom i časnošću. Eshatološka, a moguće i soteriološka, simbolika nadgrobnog spomenika iz Stojnika dodatno je podvučena predstavom u trougaonom zabatu, motivima morskih čudovišta u spoljnim uglovima zabata i scenom lova u frizu između mitološke scene u edikuli i natpisnog polja spomenika. Pretpostavka je da se u centralnoj predstavi unutar zabata, u prikazu žene sa psom, može prepoznati jedna od htonskih boginja koja je poštovana na rudničkom prostoru Stojnika - DEA Orkija ili Tera Mater, ili pak to da je impliciran dionizijski htonski kontekst, ukoliko je predstavljen sud sa panterom desno od njega. Predstave lova poznate su pak sa sedam nadgrobnih spomenika u Gornjoj Meziji i simbolizuju hrabrost i vrlinu pokojnika putem kojih on dostiže besmrtnost u životu posle smrti. Mitološka predstava Herkulovog spasavanja Hesione bila je u periodu rimske vladavine naročito popularna na nadgrobnim spomenicima iz severnih provincija, a pretpostavlja se da je taj tip predstava u Gornju Meziju dospeo iz Donje Panonije, gde je bio dobro poznat i omiljen, naročito među vojnicima. Mitološka predstava sa nadgrobnog spomenika iz Stojnika ima geografski najbližu analogiju u scenama sa bočnih strana izgubljenog sarkofaga Maksimijane Elije iz Siska, kao što je ikonografski slična predstavama sa reljefa iz Dalfingena i sceni sa nadgrobnog spomenika iz Halštata. Na osnovu stilskih karakteristika, nadgrobni spomenik iz Stojnika datuje se u period od 171. do 200. godine n.e. i predstavlja za sada jedinu predstavu Herkulovog spasavanja Hesione od morskog čudovišta sa prostora rimske provincije Gornje Mezije.
AB  - The research of this study is dedicated to a unique iconographical scene in the territory of the Central Balkan Roman provinces, of Hercules rescuing Hesione from a sea-monster (ketos), depicted on a funerary monument found in 1931 at the site of Stojnik, in the vicinity of Belgrade, antique Singidunum, and now displayed in the lapidarium of the National Museum in Belgrade. The funerary monument was erected for the deceased, a veteran of cohors II Aurelia nova, Publius Aelius Victorinus, by his wife Aurelia Rufina and their son Publius Aelius Acutianus. The rich iconography of the monument makes it a very important example of funerary art in the period from the end of the 2nd and the beginning of the 3rd century - the eschatological symbolism of the presented scenes and motifs is more than clear and underlines not only the hope of the deceased's family for his eternal and blessed life after death, but also the deceased's victory over death and presents him as a symbol of courage and virtue. The architectural scheme of the monument, along with its iconography, suggests strong artistic influences from Noricum and both the Pannonian provinces, while the the mythical tale of Hercules and Hesione was chosen, it is argued, not only because Hercules was one of the most favoured gods in the Roman army, but also because he was a protector of miners and mines.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika
T1  - A message from beyond the grave: Hercules rescuing Hesione on a Stojnik funerary monument
EP  - 125
IS  - 70
SP  - 111
DO  - 10.2298/STA2070111G
UR  - conv_487
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda and Gavrilović-Vitas, Nadežda and Anđelković-Grašar, Jelena",
year = "2020",
abstract = "Među retkim rimskim nadgrobnim spomenicima sa mitološkim predstavama iz Gornje Mezije izdvaja se spomenik od sivog krečnjaka iz Stojnika, i to po ikonografskoj sceni - jedinstvenoj na prostoru rimskih provincija centralnog Balkana - koja prikazuje Herkulovo spasavanje Hesione od morskog čudovišta ketosa. U pitanju je nadgrobna stela arhitektonskog tipa, sa trougaonim zabatom, mitološkom scenom predstavljenom u edikuli i sa natpisnim poljem. Funerarni spomenik je bogato dekorisan različitim motivima, a iz teksta natpisa saznaje se da je posvećen Senima mrtvih zbog smrti Publija Elija Viktorinusa, veterana kohorte II Aurelije nove. Spomenik su podigli njegova supruga Aurelija Rufina i njihov sin Publije Elije Akucianus. Kohorta II Aurelija nova bila je jedna od šest kohorti koje su pred kraj drugog veka osnovane u cilju čuvanja rudnika u oblasti Šumadije, i to regrutovanjem uglavnom lokalnog stanovništva, kome je najverovatnije pripadao i preminuli Publije Elije Akucianus. S obzirom na to da su arheološka istraživanja potvrdila postojanje vojnog logora na prostoru Stojnika, kao i postojanje bolnice za vojnike kohorte II Aurelije nove u pomenutoj oblasti, pretpostavlja se da je ova kohorta bila zadužena za bezbednost kako rudničke eksploatacije olova, srebra, zlata i gvožđa, tako i rudara iz oblasti Stojnika. Nadgrobni spomenik sadrži nekoliko ikonografskih scena različite sadržine: u sredini trougaonog zabata prikazani su ženska figura koja stoji i desno od nje pas koji pije iz suda (?), odnosno sud, u sredini scene, sa panterom desno od njega (usled nedostatka gornjeg dela scene i uticaja atmosferalija, nemoguće je izvršiti sigurnu identifikaciju motiva u sredini zabata). U spoljnim uglovima trougaonog zabata predstavljena su dva morska čudovišta, s dugim ribljim repom, kako prednjim nogama stoje na ljudskim lobanjama (?). Ispod trougaonog zabata je tanak friz, a ispod njega je predstavljena edikula sa mitološkom scenom. U centru scene prikazana je mlada naga (ili polunaga) devojka, sa rukama prikovanim za pozadinu (stena?), dok je s njene leve strane prikazan nag muškarac, naglašene muskulature, pored čije se leve noge nalazi batina, koji u rukama ima luk iz kojeg odapinje strelu ka morskom čudovištu što je predstavljeno iz profila sa devojčine desne strane. Morsko čudovište ketos naginje se gornjim delom tela i prednjim nogama prema devojci u nameri da joj naudi. Ispod ove mitološke scene nalazi se friz sa predstavom lova, u kojoj su prikazani jelen (pas?) i dva divlja vepra. Ispod friza se nalazi udubljeno polje sa natpisom, flankirano stubovima sa kapitelima, a ispod njega je prazno polje. Iako Herkulovo oružje u ikonografskoj predstavi spasavanja Hesione nije batina što se nalazi pored njega, već luk sa strelama - luk kao oružje boga pojavljuje se na prvoj do sada poznatoj predstavi Herkulovog spasavanja Hesione iz 7. veka pre n.e. (korintski krater), kao i na još svega tri reljefa sa prostora drugih rimskih provincija. Mitološka predstava Herkulovog spasavanja Hesione od morskog čudovišta pripada njegovim doživljajima nakon pohoda na Amazonke. Pošto deo njegovog obećanja datog bogovima Apolonu i Posejdonu nije ispunjen, na trojanskog kralja Laomedona i Troju poslato je morsko čudovište, a jedini način da se ono umiri bilo je žrtvovanje Laomedonove kćeri Hesione. Laomedon obećava onome ko mu spase kćer svoje besmrtne konje, te Herkul odlazi da se suoči s morskim čudovištem, koje ubija a Hesionu spasava od sigurne smrti. Mit o Herkulu i Hesioni spada u alegorijske priče o pobedi nad smrću i zadobijanju besmrtnog života nakon smrti putem vrline. One su upravo zbog svoje simbolike bile omiljene na rimskim nadgrobnim spomenicima. Herkul, koji je predstavljao jedno od omiljenih vojnih božanstava, zaštitnika rudara i rudnika, ali takođe i boga sa htonskom dimenzijom, bio je, zahvaljujući svom životu i hrabrim delima, idealan primer za smrtnike koji su nastojali da sebi obezbede istu sudbinu poput Herkulove u kontekstu života nakon smrti zasluženog hrabrošću, moralom i časnošću. Eshatološka, a moguće i soteriološka, simbolika nadgrobnog spomenika iz Stojnika dodatno je podvučena predstavom u trougaonom zabatu, motivima morskih čudovišta u spoljnim uglovima zabata i scenom lova u frizu između mitološke scene u edikuli i natpisnog polja spomenika. Pretpostavka je da se u centralnoj predstavi unutar zabata, u prikazu žene sa psom, može prepoznati jedna od htonskih boginja koja je poštovana na rudničkom prostoru Stojnika - DEA Orkija ili Tera Mater, ili pak to da je impliciran dionizijski htonski kontekst, ukoliko je predstavljen sud sa panterom desno od njega. Predstave lova poznate su pak sa sedam nadgrobnih spomenika u Gornjoj Meziji i simbolizuju hrabrost i vrlinu pokojnika putem kojih on dostiže besmrtnost u životu posle smrti. Mitološka predstava Herkulovog spasavanja Hesione bila je u periodu rimske vladavine naročito popularna na nadgrobnim spomenicima iz severnih provincija, a pretpostavlja se da je taj tip predstava u Gornju Meziju dospeo iz Donje Panonije, gde je bio dobro poznat i omiljen, naročito među vojnicima. Mitološka predstava sa nadgrobnog spomenika iz Stojnika ima geografski najbližu analogiju u scenama sa bočnih strana izgubljenog sarkofaga Maksimijane Elije iz Siska, kao što je ikonografski slična predstavama sa reljefa iz Dalfingena i sceni sa nadgrobnog spomenika iz Halštata. Na osnovu stilskih karakteristika, nadgrobni spomenik iz Stojnika datuje se u period od 171. do 200. godine n.e. i predstavlja za sada jedinu predstavu Herkulovog spasavanja Hesione od morskog čudovišta sa prostora rimske provincije Gornje Mezije., The research of this study is dedicated to a unique iconographical scene in the territory of the Central Balkan Roman provinces, of Hercules rescuing Hesione from a sea-monster (ketos), depicted on a funerary monument found in 1931 at the site of Stojnik, in the vicinity of Belgrade, antique Singidunum, and now displayed in the lapidarium of the National Museum in Belgrade. The funerary monument was erected for the deceased, a veteran of cohors II Aurelia nova, Publius Aelius Victorinus, by his wife Aurelia Rufina and their son Publius Aelius Acutianus. The rich iconography of the monument makes it a very important example of funerary art in the period from the end of the 2nd and the beginning of the 3rd century - the eschatological symbolism of the presented scenes and motifs is more than clear and underlines not only the hope of the deceased's family for his eternal and blessed life after death, but also the deceased's victory over death and presents him as a symbol of courage and virtue. The architectural scheme of the monument, along with its iconography, suggests strong artistic influences from Noricum and both the Pannonian provinces, while the the mythical tale of Hercules and Hesione was chosen, it is argued, not only because Hercules was one of the most favoured gods in the Roman army, but also because he was a protector of miners and mines.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika, A message from beyond the grave: Hercules rescuing Hesione on a Stojnik funerary monument",
pages = "125-111",
number = "70",
doi = "10.2298/STA2070111G",
url = "conv_487"
}
Gavrilović-Vitas, N., Gavrilović-Vitas, N.,& Anđelković-Grašar, J.. (2020). Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(70), 111-125.
https://doi.org/10.2298/STA2070111G
conv_487
Gavrilović-Vitas N, Gavrilović-Vitas N, Anđelković-Grašar J. Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika. in Starinar. 2020;(70):111-125.
doi:10.2298/STA2070111G
conv_487 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, Gavrilović-Vitas, Nadežda, Anđelković-Grašar, Jelena, "Sa one strane groba - predstava Herkulovog spasavanja Hesione - primer nadgrobnog spomenika iz Stojnika" in Starinar, no. 70 (2020):111-125,
https://doi.org/10.2298/STA2070111G .,
conv_487 .

Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio

Gavrilović-Vitas, Nadežda; Gavrilović-Vitas, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2020)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
PY  - 2020
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/342
AB  - Tokom građevinskih radova u samom centru Beograda, antičkog Singidunuma, godine 1932. pronađen je monumentalni rimski spomenik. Na tri strane spomenika prikazane su ikonografske predstave rimske svečane žrtvene procesije, dok je četvrta strana, na kojoj su se nalazili natpisno polje i natpis, na žalost, oštećena do neprepoznatljivosti. Na zadnjoj, široj strani spomenika, nasuprot onoj na kojoj se nalazio natpis, predstavljene su dve muške figure, u stojećem položaju, sa različitim ritualnim predmetima u rukama i s koničnim kapama, tesno priljubljenim uz glavu, koje imaju vrpce za vezivanje ispod brade. U pitanju su sveštenici nižeg reda koji su pomagali glavnom svešteniku prilikom prinošenja žrtve - tzv. tutulati (tutulati), od kojih jedan u desnoj ruci drži krčag za vino, dok mu se u levoj ruci nalazi posuda za libaciju ili nošenje žrtvenih ponuda - patera (patera). Na njegovom levom ramenu nalazi se predmet sa resama, sličan peškiru - tzv. mantele (mantele), odnosno peškir za brisanje ruku što ga je sveštenik nižeg ranga dodavao glavnom svešteniku tokom prinošenja žrtve. Drugi sveštenik nižeg reda drži obema rukama otvorenu kutiju za tamjan - tzv. aceru (acerra), ornamentisanu figuralnom predstavom, verovatno vučice koja doji Romula i Rema. Na levoj bočnoj strani spomenika (u odnosu na zadnju stranu sa predstavom dvojice sveštenika) nalazi se scena čoveka koji vodi bika. U pitanju je sluga odnosno viktimarijus (victimarius), čiji je posao bio da vodi žrtvenu životinju i brine o njenom ponašanju, da je ubije tokom samog rituala žrtvovanja i da potom iseče njeno telo na komade. Viktimarijus vodi bika levom rukom, dok u desnoj ruci drži sekiru kojom će ga ubiti prilikom žrtvovanja. Na desnoj bočnoj strani spomenika prikazan je viktimarijus sa žrtvenim nožem, odnosno kultrarijus (cultrarius), koji nož drži u desnoj ruci, dok levom rukom vodi ovna. Na leđima obe žrtvene životinje prikazana je ritualna traka dorsuale (dorsuale), koja je označavala posvećenje životinje u ritualne svrhe. Analiza i interpretacija monumentalnog spomenika iz Singidunuma pokazale su da je u pitanju arheološki spomenik jedinstvene ikonografije sa prostora rimske provincije Gornje Mezije, s obzirom na to da su predstavljene scene svečane žrtvene procesije. Izuzetan značaj oltara ogleda se u tome što su dvojica sveštenika nižeg reda, pomagača glavnom svešteniku, prikazana na jednoj od širih strana spomenika. To samo dodatno osnažuje hipotezu da je u pitanju bila važna ritualna svečanost koja je, verovatno, priređena u čast vrhovnog rimskog boga Jupitera, genija imperatora ili predaka rimskog cara. Najbližu geografsku analogiju predstavlja scena žrtvene procesije sa žrtvenika iz Aserije, dok se druge analogije mogu pronaći na reljefu dve žrtve iz Luvra i bareljefu iz Sabrate u Libiji. Može se pretpostaviti da je spomenik iz Singidunuma sa predstavama svečane žrtvene procesije bio votivni oltar koji se nalazio u prostoru hrama posvećenog bogu Jupiteru ili, manje verovatno, nekom od drugih značajnih rimskih bogova, blizu pretpostavljenog rimskog foruma u Singidunumu, gde je i pronađen. Monumentalni spomenik iz Singidunuma datuje se u vreme od druge polovine 2. veka do početka 3. veka.
AB  - A monumental altar was found in the very centre of Belgrade, ancient Singidunum, in 1932, with iconographic scenes of the sacrificial procession for a ritual animal sacrifice - immolatio. The scenes depict the procession of sacrificial animals to the altar known as pompa, by the victimarii, but also represent priests of a lower rank (flamines minores), with ritual utensils like a wine-pitcher, patera and acerra, used for the ritus of purification which precedes the sacrifice and for ritual acts during the sacrifice. The altar from Singidunum represents a unique monument with the described iconography in the territory of Moesia Superior and it has only been published in catalogue form to date, never fully analysed or interpreted. Through the analysis of its iconography, typology, function, geographically closest analogies and possible context of its finding, new conclusions regarding the praxis of public ritual sacrifice are brought to light related to the period from the second half of the 2nd century to the first decades of the 3rd century in Singidunum, one of the main centres of Moesia Superior.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio
T1  - Monumental altar from Singidunum with scenes of a sacrificial procession: Pompa et immolatio
EP  - 109
IS  - 70
SP  - 95
DO  - 10.2298/STA2070095G
UR  - conv_482
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda and Gavrilović-Vitas, Nadežda",
year = "2020",
abstract = "Tokom građevinskih radova u samom centru Beograda, antičkog Singidunuma, godine 1932. pronađen je monumentalni rimski spomenik. Na tri strane spomenika prikazane su ikonografske predstave rimske svečane žrtvene procesije, dok je četvrta strana, na kojoj su se nalazili natpisno polje i natpis, na žalost, oštećena do neprepoznatljivosti. Na zadnjoj, široj strani spomenika, nasuprot onoj na kojoj se nalazio natpis, predstavljene su dve muške figure, u stojećem položaju, sa različitim ritualnim predmetima u rukama i s koničnim kapama, tesno priljubljenim uz glavu, koje imaju vrpce za vezivanje ispod brade. U pitanju su sveštenici nižeg reda koji su pomagali glavnom svešteniku prilikom prinošenja žrtve - tzv. tutulati (tutulati), od kojih jedan u desnoj ruci drži krčag za vino, dok mu se u levoj ruci nalazi posuda za libaciju ili nošenje žrtvenih ponuda - patera (patera). Na njegovom levom ramenu nalazi se predmet sa resama, sličan peškiru - tzv. mantele (mantele), odnosno peškir za brisanje ruku što ga je sveštenik nižeg ranga dodavao glavnom svešteniku tokom prinošenja žrtve. Drugi sveštenik nižeg reda drži obema rukama otvorenu kutiju za tamjan - tzv. aceru (acerra), ornamentisanu figuralnom predstavom, verovatno vučice koja doji Romula i Rema. Na levoj bočnoj strani spomenika (u odnosu na zadnju stranu sa predstavom dvojice sveštenika) nalazi se scena čoveka koji vodi bika. U pitanju je sluga odnosno viktimarijus (victimarius), čiji je posao bio da vodi žrtvenu životinju i brine o njenom ponašanju, da je ubije tokom samog rituala žrtvovanja i da potom iseče njeno telo na komade. Viktimarijus vodi bika levom rukom, dok u desnoj ruci drži sekiru kojom će ga ubiti prilikom žrtvovanja. Na desnoj bočnoj strani spomenika prikazan je viktimarijus sa žrtvenim nožem, odnosno kultrarijus (cultrarius), koji nož drži u desnoj ruci, dok levom rukom vodi ovna. Na leđima obe žrtvene životinje prikazana je ritualna traka dorsuale (dorsuale), koja je označavala posvećenje životinje u ritualne svrhe. Analiza i interpretacija monumentalnog spomenika iz Singidunuma pokazale su da je u pitanju arheološki spomenik jedinstvene ikonografije sa prostora rimske provincije Gornje Mezije, s obzirom na to da su predstavljene scene svečane žrtvene procesije. Izuzetan značaj oltara ogleda se u tome što su dvojica sveštenika nižeg reda, pomagača glavnom svešteniku, prikazana na jednoj od širih strana spomenika. To samo dodatno osnažuje hipotezu da je u pitanju bila važna ritualna svečanost koja je, verovatno, priređena u čast vrhovnog rimskog boga Jupitera, genija imperatora ili predaka rimskog cara. Najbližu geografsku analogiju predstavlja scena žrtvene procesije sa žrtvenika iz Aserije, dok se druge analogije mogu pronaći na reljefu dve žrtve iz Luvra i bareljefu iz Sabrate u Libiji. Može se pretpostaviti da je spomenik iz Singidunuma sa predstavama svečane žrtvene procesije bio votivni oltar koji se nalazio u prostoru hrama posvećenog bogu Jupiteru ili, manje verovatno, nekom od drugih značajnih rimskih bogova, blizu pretpostavljenog rimskog foruma u Singidunumu, gde je i pronađen. Monumentalni spomenik iz Singidunuma datuje se u vreme od druge polovine 2. veka do početka 3. veka., A monumental altar was found in the very centre of Belgrade, ancient Singidunum, in 1932, with iconographic scenes of the sacrificial procession for a ritual animal sacrifice - immolatio. The scenes depict the procession of sacrificial animals to the altar known as pompa, by the victimarii, but also represent priests of a lower rank (flamines minores), with ritual utensils like a wine-pitcher, patera and acerra, used for the ritus of purification which precedes the sacrifice and for ritual acts during the sacrifice. The altar from Singidunum represents a unique monument with the described iconography in the territory of Moesia Superior and it has only been published in catalogue form to date, never fully analysed or interpreted. Through the analysis of its iconography, typology, function, geographically closest analogies and possible context of its finding, new conclusions regarding the praxis of public ritual sacrifice are brought to light related to the period from the second half of the 2nd century to the first decades of the 3rd century in Singidunum, one of the main centres of Moesia Superior.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio, Monumental altar from Singidunum with scenes of a sacrificial procession: Pompa et immolatio",
pages = "109-95",
number = "70",
doi = "10.2298/STA2070095G",
url = "conv_482"
}
Gavrilović-Vitas, N.,& Gavrilović-Vitas, N.. (2020). Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(70), 95-109.
https://doi.org/10.2298/STA2070095G
conv_482
Gavrilović-Vitas N, Gavrilović-Vitas N. Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio. in Starinar. 2020;(70):95-109.
doi:10.2298/STA2070095G
conv_482 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, Gavrilović-Vitas, Nadežda, "Monumentalni spomenik iz Singidunuma sa predstavama žrtvene procesije - Pompa et immolatio" in Starinar, no. 70 (2020):95-109,
https://doi.org/10.2298/STA2070095G .,
conv_482 .
1

Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства

Gavrilović-Vitas, Nadežda

(Saint Petersburg State University, 2019)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
PY  - 2019
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/328
AB  - Romanisation of the Central Balkans began with the Roman conquest in the 1stcentury, upon which tribal communities were organized into administrative units. The fact that the boundaries of pre-Roman tribal territories didn't correspond in total with the areas of the newly formed Roman provinces, led to frequent influences from neighbouring provinces and the blending of Roman art with local traits in the artistic sphere. Although in the 1stcentury different types of sculpture (cult, monumental and honorary) were present, throughout the whole period of the Roman reign cult sculptures and statues were the most numerous. Tracing the development of the art in the territory of Central Balkans' Roman provinces, it is clear that the northern parts were more under the Roman influence as the consequence of indigenous population more readily adapting to the process of Romanisation, while the southern parts of the Central Balkans area were more influenced by the Greek culture with which they were in contact from as early as the middle of the 7thcentury B.C. Sculptures, statues and reliefs were modelled upon Roman art canons, copying classical Greek and Hellenistic art, in bigger centres like Ratiaria, Singidunum, Viminacium, Naissus, Scupi etc. and localities along the Danube limes. At the same time, in the interior of the Central Balkans' provinces, works of art were manufactured upon Roman canons but with local traits. These were mainly recognized in the simplicity, frontality and linearity of the art works. This is particularly visible in the western and south-western parts of the aforementioned territory, as in some of the localities in eastern parts of the area. During the 2ndand the 3rdcenturies, beside skilful artisans from Greece, Asia Minor and the Mediterranean, who came and worked in bigger centres, local workshops also produced different kinds of artworks, copying Roman types in a more or less successful way. During the 3rdcentury particularly, different cultural and artistic influences met and blended, often transcending the administrative borders of the provinces, thus the forthcoming iconographic syncretism was present in the 4thcentury as well. From the end of the 3rd and during the 4thcentury, rich aristocrats, local elite and emperors ordered high quality works for decorating their estates and villas, following aesthetic criteria established in other eastern and western provinces. In the art works from that period, beside certain schematism and linearity in the modelling, a blending of similar iconographic details is emphasized as the presence of local artistic traits. Therefore, the continuance of manufacturing of the sculpture by copying classical Greek works of art and of the locally produced works of art with traits of indigenous material cultures is present until the end of the Roman reign.
PB  - Saint Petersburg State University
T2  - Actual Problems of Theory and History of Art
T1  - Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства
T1  - Beyond the borders: The significance of frontiers between central Balkans' Roman provinces in the context of Roman art
EP  - 107
IS  - 5
SP  - 98
VL  - 9
DO  - 10.18688/AA199-1-10
UR  - conv_516
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda",
year = "2019",
abstract = "Romanisation of the Central Balkans began with the Roman conquest in the 1stcentury, upon which tribal communities were organized into administrative units. The fact that the boundaries of pre-Roman tribal territories didn't correspond in total with the areas of the newly formed Roman provinces, led to frequent influences from neighbouring provinces and the blending of Roman art with local traits in the artistic sphere. Although in the 1stcentury different types of sculpture (cult, monumental and honorary) were present, throughout the whole period of the Roman reign cult sculptures and statues were the most numerous. Tracing the development of the art in the territory of Central Balkans' Roman provinces, it is clear that the northern parts were more under the Roman influence as the consequence of indigenous population more readily adapting to the process of Romanisation, while the southern parts of the Central Balkans area were more influenced by the Greek culture with which they were in contact from as early as the middle of the 7thcentury B.C. Sculptures, statues and reliefs were modelled upon Roman art canons, copying classical Greek and Hellenistic art, in bigger centres like Ratiaria, Singidunum, Viminacium, Naissus, Scupi etc. and localities along the Danube limes. At the same time, in the interior of the Central Balkans' provinces, works of art were manufactured upon Roman canons but with local traits. These were mainly recognized in the simplicity, frontality and linearity of the art works. This is particularly visible in the western and south-western parts of the aforementioned territory, as in some of the localities in eastern parts of the area. During the 2ndand the 3rdcenturies, beside skilful artisans from Greece, Asia Minor and the Mediterranean, who came and worked in bigger centres, local workshops also produced different kinds of artworks, copying Roman types in a more or less successful way. During the 3rdcentury particularly, different cultural and artistic influences met and blended, often transcending the administrative borders of the provinces, thus the forthcoming iconographic syncretism was present in the 4thcentury as well. From the end of the 3rd and during the 4thcentury, rich aristocrats, local elite and emperors ordered high quality works for decorating their estates and villas, following aesthetic criteria established in other eastern and western provinces. In the art works from that period, beside certain schematism and linearity in the modelling, a blending of similar iconographic details is emphasized as the presence of local artistic traits. Therefore, the continuance of manufacturing of the sculpture by copying classical Greek works of art and of the locally produced works of art with traits of indigenous material cultures is present until the end of the Roman reign.",
publisher = "Saint Petersburg State University",
journal = "Actual Problems of Theory and History of Art",
title = "Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства, Beyond the borders: The significance of frontiers between central Balkans' Roman provinces in the context of Roman art",
pages = "107-98",
number = "5",
volume = "9",
doi = "10.18688/AA199-1-10",
url = "conv_516"
}
Gavrilović-Vitas, N.. (2019). Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства. in Actual Problems of Theory and History of Art
Saint Petersburg State University., 9(5), 98-107.
https://doi.org/10.18688/AA199-1-10
conv_516
Gavrilović-Vitas N. Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства. in Actual Problems of Theory and History of Art. 2019;9(5):98-107.
doi:10.18688/AA199-1-10
conv_516 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, "Переступая рубеж: значение границ между провинциями центральных Балкан для римского искусства" in Actual Problems of Theory and History of Art, 9, no. 5 (2019):98-107,
https://doi.org/10.18688/AA199-1-10 .,
conv_516 .

Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja

Gavrilović-Vitas, Nadežda; Milošević-Jevtić, Gordana

(Arheološki institut, Beograd, 2019)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Milošević-Jevtić, Gordana
PY  - 2019
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/306
AB  - Prva arheološka iskopavanja na prostoru niške Tvrđave započeta su posle Drugog svetskog rata, a nov zamah dobila su tokom 80-ih i 90-ih godina prošloga veka kada su i otkriveni delovi antičkog grada u centralnom delu Tvrđave kod Arsenala, ispred Hamama, uz jugozapadni bedem i na prostoru "Gradskog polja" (delovi bedema vizantijskog utvrđenja sa delom ulice konstatovani su kod Džamije, kod Jagodinmalske kapije i na centralnom platou Tvrđave). Pored otkrivanja dela ulice sa tremovima, ulice sa delom kanalizacije, objekta pod svodovima, bazilike, javnih termi i hrama boga Asklepija, prilikom radova 1987. godine na pešačkoj stazi na prostoru "Gradskog polja" (na oko 300 m severozapadno od centralnog platoa Tvrđave, između turske Tvrđave i kompleksa tehničkih fakulteta) otkriven je severni deo veće antičke građevine (16 m h 31 m po izveštaju arheologa Tonija Čerškova iz 1987. godine), sa centralnom oktogonalnom prostorijom (oktogon upisan u kvadratnu osnovu), sa čije su se istočne i zapadne strane nalazile po dve manje prostorije. Građevina je orijentisana u pravcu sever-jug i u svim njenim prostorijama konstatovani su ostaci mozaika, fresko-slikarstva, arhitektonske plastike i podnog grejanja (u jednoj prostoriji su otkriveni i tragovi zidnog grejanja), dok su se u centralnoj oktogonalnoj prostoriji nalazile i niše za smeštaj skulptura (u nišama su pronađeni tragovi crvene boje i bele bordure, što potvrđuje da su i one bile oslikane). U centralnoj i severozapadnoj prostoriji građevine su konstatovani i grobovi iz srednjovekovnog perioda (izveštaj Tonija Čerškova), kao i brojni nalazi fragmenata keramike, životinjskih kostiju, stakla (posuda), veći broj koštanih žetona i fragmenata oplate, delovi arhitektonske plastike i oruđa za obradu kože i vune. Građevina sa oktogonom je opredeljena u period Maksimina Daje - na osnovu nalaza novčića u severnom zidu prostorije III. Posle duže pauze, od skoro 30 godina, tokom 2016. godine obavljena su arheološka iskopavanja sondažnog tipa na prostoru južne škarpe iskopa iz 1987, 1988. i 2012. godine (južno od krajnje jugoistočne prostorije građevine), koja su, na osnovu geofizičkih snimanja preduzetih 2017. na širem delu lokaliteta "Gradsko polje" radi utvrđivanja gabarita građevine, godine 2018. nastavljena. S obzirom na ograničena finansijska sredstva koja su dobijena, odlučeno je da se na osnovu postavljene kvadratne mreže u cilju povezivanja otkrivene arhitekture i nalaza sa novom arhitekturom i nalazima (kvadrati dim. 5 m h 5 m) paralelno iskopava u dva sektora - sektoru 1, odnosno prostoru gde je po rezultatima geofizičkih snimanja očekivan kraj spoljnog zapadnog zida građevine i sektoru 2, odnosno prostoru južno od ulaza u oktogonalnu prostoriju građevine. Iskopavanja u sektoru 1 potvrdila su pretpostavku ranijih istraživača o veličini južnog dela građevine (kvadrat A5 u sektoru 1 je otvoren južno od ulaza na zapadnom zidu 8), te su iskopavanja u 2018. godini vođena do nivelete vizantijskog sloja (kompaktna zemlja crvenkasto-žućkaste boje, zapravo sloj podnica kuće iz srednjeg veka), u kome je ujedno u južnom uglu kvadrata A5 (uz zid br. 8) otkriveno i ognjište (peć) od opeka. Srednjovekovna kuća nije u celosti otkrivena (njen severni kraj), ali se na osnovu stratigrafske situacije može pretpostaviti da ona svojim gabaritom prati orijentaciju kvadrata A4, odnosno raspon antičkih zidova. Kuća u kvadratu A5 ne predstavlja usamljen slučaj na prostoru građevine sa oktogonom, jer se i u zapadnom profilu kvadrata, kao i na južnom profilu na istoj niveleti vidi sloj kompaktne crvenkasto-žute zemlje, odnosno sloj podnica srednjovekovnih kuća iz perioda 11-12. veka, kada su u doba vizantijske vlasti obnavljani kasnoantički episkopski centri. Prethodno rečeno potvrđuju i brojni fragmenti srednjovekovne kuhinjske keramike lokalnog porekla. Iskopavanja u sektoru 2 (kvadrati V1, S1 i D1) nastavljena su na popločanom prostoru ispred ulaza na južnoj strani u centralnu oktogonalnu prostoriju u kvadratima konstatovanim i tokom ranijih istraživanja, kao i na prostoru prema južnom profilu kvadrata D1 i prema kvadratu S1. Način gradnje zidova i podova u prostorijama II (prostorija ispred ulaza u centralnu oktogonalnu prostoriju) i VIII (prostorija istočno od prostorije II i južno od prostorije VI) potvrđuju karakteristike gradnje dokumentovane u prethodnim istraživanjima građevine sa oktogonom, sa različitim tehnikama zidanja kamenom i opekom (opus vitatum ili opus mixtum). Za konstrukciju dovratnika, niša i kod spoljnih uglova građevine koristi se isključivo opeka različitih formata (opus latericium). Istraživanjima obavljenim u 2018. godini utvrđena je i hronologija gradnje otkrivenog dela građevine sa oktogonom: najstariji građevinski horizont pripada periodu graditeljske aktivnosti careva Licinija i Konstantina Velikog i taj je horizont predstavljen nivoom poda od opeka u prostoriji II, kao i podom od masivnih komada kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII i delom stupca u južnom profilu iskopa. U drugom građevinskom horizontu, preko poda od opeka položen je pod od kamenih ploča ređanih u pravilnim redovima i, možda, mozaik u istočnom delu prostorije II. Sloj maltera sačuvan na jednoj od kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII ukazuje na moguću izradu završnog kvalitetnijeg poda u toj prostoriji. Podovi od opeka u prostoriji II i pod od masivnih kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII mogli bi biti najstariji građevinski horizont, ali i samo potfaza u postavljanju dekorativnog poda od kamena i mozaika u tim prostorijama. Najveće promene u drugoj građevinskoj fazi ogledaju se u rekonstrukciji ulaznog dela u centralnu oktogonalnu prostoriju, gde je najveća pažnja graditelja bila usmerena ka reprezentativnosti izgleda ulaznog pročelja u severni deo građevine sa oktogonom. Ulazni prostor biva naglašen postavljanjem glavnog stepeništa sa dva simetrično postavljena ili rekonstruisana zidana postamenta što su međusobno povezana kamenim stepenikom u rasponu ukupne širine rezalita (7 m). Polukružne niše oslikane fresko-slikarstvom i sa skulpturama dodatno su naglašavale opšti utisak monumentalnosti i raskoši građevine. U prostoriji II je tokom istraživanja u 2018. godini otkriven i zid orijentacije SZ-JI, od krupnijeg lomljenog, priglačanog kamena, negde i sa opekom (unutrašnjost zida je izrađena od sitnijeg i krupnijeg lomljenog kamena i opeke, sa malterom belo-sive boje koji u sastavu ima krupniji kamen i šljunak), u skoro tri pravilna horizontalna reda, koji svojim pravcem negira kasnoantičku arhitekturu i svakako pripada mlađoj fazi ranovizantijskog perioda. Arheološki materijal u oba sektora što su istraživana u 2018. godini sastoji se uglavnom od fragmenata staklenih posuda, arhitektonske plastike, životinjskih kostiju i brojnih fragmenata srednjovekovne keramike u kvadratu A5 i kasnoantičke i ranovizantijske keramike u sektoru 2. Prostori oktogonalne forme, u rimskoj arhitekturi poznati od 1. veka (u funkciji svečanih trpezarija, nimfeuma, peristila, delova privatnih i javnih kupatila itd.), postaju naročito popularni u 4. veku, kada je forma oktogona, usled simbolike koju broju osam pripisuju hrišćanski pisci, bila naročito omiljena za prostore baptisterijuma. Međutim, u slučaju građevine sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko polje" može se s priličnom sigurnošću pretpostaviti da je centralna oktogonalna prostorija predstavljala salu za audijenciju, u čijim su se trougaonim isečcima postavljale duboke niše koje su omogućavale jednostavniji prelaz u kupolni završetak, olakšavale težinu zidne mase i unutrašnjem uređenju davale razuđen karakter osnove. Bočne prostorije su mogle biti deo oficijelnog ambijenta ili privatne odaje, a prostorija II je predstavljala deo dvorišta, na koji su sa zapadne i istočne strane bile postavljene poluotvorene ili zatvorene prostorije. Prelaz između dvorišta i centralno nadvišene oktogonalne prostorije bio je naglašen reprezentativnim ulazom sa dve niše i prilaznom konstrukcijom sa stepeništem i zidanim postamentima. Raskoš i monumentalnost građevine sa oktogonom dodatno su naglašavali zidovi ukrašeni arhitektonskom plastikom od mermera, fresko-slikarstvom i mozaicima, koji svojim motivima, kompozicijama i tehnikama izvođenja predstavljaju direktnu analogiju mozaicima iz peristila Konstantinove vile na Medijani. Direktnu arhitektonsku analogiju predstavlja i vila sa oktogonom na Medijani, složene i razuđene osnove u kojoj dominira zapadni deo oktogona sa dubokom apsidom na zapadu (vila je takođe bila dekorisana fresko-slikarstvom, mozaicima i skulpturama), čija je gradnja vezana za organizaciju carskog domena i Konstantinove vile na Medijani. Kao luksuzan javni objekat građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko polje" bila je deo gradske četvrti smeštene u severozapadnom delu antičkog utvrđenog grada, u kome je korespondiralo više zgrada javne namene kao što su javne terme otkrivene u blizini i drugi objekti koji su služili za privremeni boravak visokih dostojanstvenika, članova carske porodice i careva.
AB  - After three decades of exploring and excavating the so-called building with octagon at the locality of "Gradsko polje" in Niš, new archaeological research has been conducted. The main goal of the new excavations was, based on a previously led geophysical survey, to determine the dimensions of the western part of the building and to continue the exploration of the approach in front of the room with octagon. Despite modest finances and the short duration of the excavations, this year's archaeological research has allowed us to conclude that the building with octagon had at least three building phases, starting with the beginning of the 4th century and was in use until the 6th century. Also, a clear stratum of Middle Age houses, dating to the 11th-12th century, was also confirmed in this year's excavations, along with many fragments of ceramics belonging to the same period. This paper discusses in detail the archaeological and architectural results obtained from the new excavations led in 2018.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja
T1  - Building with octagon from the locality of "Gradsko Polje" in Niš (Naissus): New archaeological excavations
EP  - 272
IS  - 69
SP  - 247
DO  - 10.2298/STa1969247G
UR  - conv_121
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda and Milošević-Jevtić, Gordana",
year = "2019",
abstract = "Prva arheološka iskopavanja na prostoru niške Tvrđave započeta su posle Drugog svetskog rata, a nov zamah dobila su tokom 80-ih i 90-ih godina prošloga veka kada su i otkriveni delovi antičkog grada u centralnom delu Tvrđave kod Arsenala, ispred Hamama, uz jugozapadni bedem i na prostoru "Gradskog polja" (delovi bedema vizantijskog utvrđenja sa delom ulice konstatovani su kod Džamije, kod Jagodinmalske kapije i na centralnom platou Tvrđave). Pored otkrivanja dela ulice sa tremovima, ulice sa delom kanalizacije, objekta pod svodovima, bazilike, javnih termi i hrama boga Asklepija, prilikom radova 1987. godine na pešačkoj stazi na prostoru "Gradskog polja" (na oko 300 m severozapadno od centralnog platoa Tvrđave, između turske Tvrđave i kompleksa tehničkih fakulteta) otkriven je severni deo veće antičke građevine (16 m h 31 m po izveštaju arheologa Tonija Čerškova iz 1987. godine), sa centralnom oktogonalnom prostorijom (oktogon upisan u kvadratnu osnovu), sa čije su se istočne i zapadne strane nalazile po dve manje prostorije. Građevina je orijentisana u pravcu sever-jug i u svim njenim prostorijama konstatovani su ostaci mozaika, fresko-slikarstva, arhitektonske plastike i podnog grejanja (u jednoj prostoriji su otkriveni i tragovi zidnog grejanja), dok su se u centralnoj oktogonalnoj prostoriji nalazile i niše za smeštaj skulptura (u nišama su pronađeni tragovi crvene boje i bele bordure, što potvrđuje da su i one bile oslikane). U centralnoj i severozapadnoj prostoriji građevine su konstatovani i grobovi iz srednjovekovnog perioda (izveštaj Tonija Čerškova), kao i brojni nalazi fragmenata keramike, životinjskih kostiju, stakla (posuda), veći broj koštanih žetona i fragmenata oplate, delovi arhitektonske plastike i oruđa za obradu kože i vune. Građevina sa oktogonom je opredeljena u period Maksimina Daje - na osnovu nalaza novčića u severnom zidu prostorije III. Posle duže pauze, od skoro 30 godina, tokom 2016. godine obavljena su arheološka iskopavanja sondažnog tipa na prostoru južne škarpe iskopa iz 1987, 1988. i 2012. godine (južno od krajnje jugoistočne prostorije građevine), koja su, na osnovu geofizičkih snimanja preduzetih 2017. na širem delu lokaliteta "Gradsko polje" radi utvrđivanja gabarita građevine, godine 2018. nastavljena. S obzirom na ograničena finansijska sredstva koja su dobijena, odlučeno je da se na osnovu postavljene kvadratne mreže u cilju povezivanja otkrivene arhitekture i nalaza sa novom arhitekturom i nalazima (kvadrati dim. 5 m h 5 m) paralelno iskopava u dva sektora - sektoru 1, odnosno prostoru gde je po rezultatima geofizičkih snimanja očekivan kraj spoljnog zapadnog zida građevine i sektoru 2, odnosno prostoru južno od ulaza u oktogonalnu prostoriju građevine. Iskopavanja u sektoru 1 potvrdila su pretpostavku ranijih istraživača o veličini južnog dela građevine (kvadrat A5 u sektoru 1 je otvoren južno od ulaza na zapadnom zidu 8), te su iskopavanja u 2018. godini vođena do nivelete vizantijskog sloja (kompaktna zemlja crvenkasto-žućkaste boje, zapravo sloj podnica kuće iz srednjeg veka), u kome je ujedno u južnom uglu kvadrata A5 (uz zid br. 8) otkriveno i ognjište (peć) od opeka. Srednjovekovna kuća nije u celosti otkrivena (njen severni kraj), ali se na osnovu stratigrafske situacije može pretpostaviti da ona svojim gabaritom prati orijentaciju kvadrata A4, odnosno raspon antičkih zidova. Kuća u kvadratu A5 ne predstavlja usamljen slučaj na prostoru građevine sa oktogonom, jer se i u zapadnom profilu kvadrata, kao i na južnom profilu na istoj niveleti vidi sloj kompaktne crvenkasto-žute zemlje, odnosno sloj podnica srednjovekovnih kuća iz perioda 11-12. veka, kada su u doba vizantijske vlasti obnavljani kasnoantički episkopski centri. Prethodno rečeno potvrđuju i brojni fragmenti srednjovekovne kuhinjske keramike lokalnog porekla. Iskopavanja u sektoru 2 (kvadrati V1, S1 i D1) nastavljena su na popločanom prostoru ispred ulaza na južnoj strani u centralnu oktogonalnu prostoriju u kvadratima konstatovanim i tokom ranijih istraživanja, kao i na prostoru prema južnom profilu kvadrata D1 i prema kvadratu S1. Način gradnje zidova i podova u prostorijama II (prostorija ispred ulaza u centralnu oktogonalnu prostoriju) i VIII (prostorija istočno od prostorije II i južno od prostorije VI) potvrđuju karakteristike gradnje dokumentovane u prethodnim istraživanjima građevine sa oktogonom, sa različitim tehnikama zidanja kamenom i opekom (opus vitatum ili opus mixtum). Za konstrukciju dovratnika, niša i kod spoljnih uglova građevine koristi se isključivo opeka različitih formata (opus latericium). Istraživanjima obavljenim u 2018. godini utvrđena je i hronologija gradnje otkrivenog dela građevine sa oktogonom: najstariji građevinski horizont pripada periodu graditeljske aktivnosti careva Licinija i Konstantina Velikog i taj je horizont predstavljen nivoom poda od opeka u prostoriji II, kao i podom od masivnih komada kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII i delom stupca u južnom profilu iskopa. U drugom građevinskom horizontu, preko poda od opeka položen je pod od kamenih ploča ređanih u pravilnim redovima i, možda, mozaik u istočnom delu prostorije II. Sloj maltera sačuvan na jednoj od kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII ukazuje na moguću izradu završnog kvalitetnijeg poda u toj prostoriji. Podovi od opeka u prostoriji II i pod od masivnih kamenih ploča zelene boje u prostoriji VIII mogli bi biti najstariji građevinski horizont, ali i samo potfaza u postavljanju dekorativnog poda od kamena i mozaika u tim prostorijama. Najveće promene u drugoj građevinskoj fazi ogledaju se u rekonstrukciji ulaznog dela u centralnu oktogonalnu prostoriju, gde je najveća pažnja graditelja bila usmerena ka reprezentativnosti izgleda ulaznog pročelja u severni deo građevine sa oktogonom. Ulazni prostor biva naglašen postavljanjem glavnog stepeništa sa dva simetrično postavljena ili rekonstruisana zidana postamenta što su međusobno povezana kamenim stepenikom u rasponu ukupne širine rezalita (7 m). Polukružne niše oslikane fresko-slikarstvom i sa skulpturama dodatno su naglašavale opšti utisak monumentalnosti i raskoši građevine. U prostoriji II je tokom istraživanja u 2018. godini otkriven i zid orijentacije SZ-JI, od krupnijeg lomljenog, priglačanog kamena, negde i sa opekom (unutrašnjost zida je izrađena od sitnijeg i krupnijeg lomljenog kamena i opeke, sa malterom belo-sive boje koji u sastavu ima krupniji kamen i šljunak), u skoro tri pravilna horizontalna reda, koji svojim pravcem negira kasnoantičku arhitekturu i svakako pripada mlađoj fazi ranovizantijskog perioda. Arheološki materijal u oba sektora što su istraživana u 2018. godini sastoji se uglavnom od fragmenata staklenih posuda, arhitektonske plastike, životinjskih kostiju i brojnih fragmenata srednjovekovne keramike u kvadratu A5 i kasnoantičke i ranovizantijske keramike u sektoru 2. Prostori oktogonalne forme, u rimskoj arhitekturi poznati od 1. veka (u funkciji svečanih trpezarija, nimfeuma, peristila, delova privatnih i javnih kupatila itd.), postaju naročito popularni u 4. veku, kada je forma oktogona, usled simbolike koju broju osam pripisuju hrišćanski pisci, bila naročito omiljena za prostore baptisterijuma. Međutim, u slučaju građevine sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko polje" može se s priličnom sigurnošću pretpostaviti da je centralna oktogonalna prostorija predstavljala salu za audijenciju, u čijim su se trougaonim isečcima postavljale duboke niše koje su omogućavale jednostavniji prelaz u kupolni završetak, olakšavale težinu zidne mase i unutrašnjem uređenju davale razuđen karakter osnove. Bočne prostorije su mogle biti deo oficijelnog ambijenta ili privatne odaje, a prostorija II je predstavljala deo dvorišta, na koji su sa zapadne i istočne strane bile postavljene poluotvorene ili zatvorene prostorije. Prelaz između dvorišta i centralno nadvišene oktogonalne prostorije bio je naglašen reprezentativnim ulazom sa dve niše i prilaznom konstrukcijom sa stepeništem i zidanim postamentima. Raskoš i monumentalnost građevine sa oktogonom dodatno su naglašavali zidovi ukrašeni arhitektonskom plastikom od mermera, fresko-slikarstvom i mozaicima, koji svojim motivima, kompozicijama i tehnikama izvođenja predstavljaju direktnu analogiju mozaicima iz peristila Konstantinove vile na Medijani. Direktnu arhitektonsku analogiju predstavlja i vila sa oktogonom na Medijani, složene i razuđene osnove u kojoj dominira zapadni deo oktogona sa dubokom apsidom na zapadu (vila je takođe bila dekorisana fresko-slikarstvom, mozaicima i skulpturama), čija je gradnja vezana za organizaciju carskog domena i Konstantinove vile na Medijani. Kao luksuzan javni objekat građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko polje" bila je deo gradske četvrti smeštene u severozapadnom delu antičkog utvrđenog grada, u kome je korespondiralo više zgrada javne namene kao što su javne terme otkrivene u blizini i drugi objekti koji su služili za privremeni boravak visokih dostojanstvenika, članova carske porodice i careva., After three decades of exploring and excavating the so-called building with octagon at the locality of "Gradsko polje" in Niš, new archaeological research has been conducted. The main goal of the new excavations was, based on a previously led geophysical survey, to determine the dimensions of the western part of the building and to continue the exploration of the approach in front of the room with octagon. Despite modest finances and the short duration of the excavations, this year's archaeological research has allowed us to conclude that the building with octagon had at least three building phases, starting with the beginning of the 4th century and was in use until the 6th century. Also, a clear stratum of Middle Age houses, dating to the 11th-12th century, was also confirmed in this year's excavations, along with many fragments of ceramics belonging to the same period. This paper discusses in detail the archaeological and architectural results obtained from the new excavations led in 2018.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja, Building with octagon from the locality of "Gradsko Polje" in Niš (Naissus): New archaeological excavations",
pages = "272-247",
number = "69",
doi = "10.2298/STa1969247G",
url = "conv_121"
}
Gavrilović-Vitas, N.,& Milošević-Jevtić, G.. (2019). Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(69), 247-272.
https://doi.org/10.2298/STa1969247G
conv_121
Gavrilović-Vitas N, Milošević-Jevtić G. Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja. in Starinar. 2019;(69):247-272.
doi:10.2298/STa1969247G
conv_121 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, Milošević-Jevtić, Gordana, "Građevina sa oktogonom na lokalitetu "Gradsko Polje" u Nišu (Naissus) - nova arheološka istraživanja" in Starinar, no. 69 (2019):247-272,
https://doi.org/10.2298/STa1969247G .,
conv_121 .

Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I

Gavrilović-Vitas, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2019)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
PY  - 2019
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/305
AB  - Tokom arheoloških iskopavanja na lokalitetu Glamija - Rtkovo 1982. godine pronađen je u jugozapadnom uglu zida rimske fortifikacije, kao spolija, votivni spomenik posvećen božanstvima Jupiteru Dolihenu i DEA Siriji. Dedikant spomenika je izvesni Julijus Apolinaris, sveštenik kulta božanskog para, čije ime Apolinaris implicira njegovo orijentalno poreklo, ali predstavlja i često ime poštovalaca kulta Jupitera Dolihena, verovatno izvedeno iz imena boga Apolona koji je i epigrafski i skulpturalno potvrđen kao član Dolihenove božanske zajednice. Posvete Jupiteru Dolihenu i DEA Siriji izuzetno su retke. Osim spomenika iz Glamije, poznata su još samo dva spomenika sa teritorije celog Rimskog carstva na kojima se izražava pošta božanskom paru. Prvi spomenik je pronađen u Apulumu i posvećen je Jupiteru Dolihenu i sirijskoj boginji, uz čije ime stoji i ime kartaginske vrhovne boginje Celestis, što ne čudi ako se ima u vidu da su te dve boginje često bile izjednačavane usled istovetnih ikonografskih i kultnih karakteristika. Drugi spomenik potiče iz Rima i posvećen je Jupiteru Dolihenu i Junoni Doliheni asirijskoj, gde epitet "asirijska" zapravo predstavlja arhaičan termin istoga značenja kao "sirijska". Udruživanje Jupitera Dolihena sa DEA Sirijom zasnovano je zapravo na starijem modelu božanskog para lokalnog boga Dolihe, Hadada i sirijske boginje Atargatis, čiji se kultni centar nalazio u Hijerapolisu. Otkriće votivne stele sa predstavom para najznačajnijih sirijskih božanstava u svetilištu boga Jupitera Dolihena, na lokalitetu Duluk Baba Tepesi u Dolihi 2007. godine, dovelo je do saznanja o neprekidnom kultnom kontinuitetu božanstava od perioda gvozdenog doba pa sve do perioda rimske dominacije. Tada lokalni bog Dolihe biva sinkretizovan sa vrhovnim rimskim bogom Jupiterom u obličju Jupitera Dolihena, a lokalna boginja Dolihe, srodna boginji Atargatis, biva poistovećena sa vrhovnom rimskom boginjom Junonom u liku Junone Dolihene. Budući da je spomenik iz Glamije posvetio sveštenik kultova Jupitera Dolihena i DEA Sirije, otvara se pitanje o prisustvu i ulozi sirijskog sveštenstva na prostoru dunavskog limesa provincije Gornje Mezije i rimskih provincija centralnog Balkana. Za razliku od kulta DEA Sirije, koji je potvrđen još samo na teritoriji Skupa, dedikacije Jupiteru Dolihenu poznate su od strane još nekoliko sveštenika, i to sa lokaliteta kao što su Arčar (Ratiaria), Vidin, Kličevac pored Viminacijuma (Viminacium) i Karataš (Diana). Pored vojske, trgovaca, robova i oslobođenika koji su predstavljali glavne nosioce orijentalnih kultova, sirijski sveštenici su svakako bili prisutni u centrima gde su kultovi sirijskih božanstava potvrđeni i gde su postojali njihovi vojni i civilni poštovaoci, a koji su bili aktivni učesnici u svečanim procesijama i ritualnim banketima održavanim u čast božanstava. Činjenica da je spomenik iz Glamije posvetio sveštenik koji je bio izuzetan znalac teologije i ritualnih radnji božanstava u čiju čast se i podiže spomenik, kao i to da ga posvećuje boginji DEA Siriji, a ne Junoni Doliheni, paredri Jupitera Dolihena, jasno implicira ne samo njegovo orijentalno poreklo već i konzervativnost i privrženost tradiciji i običajima otadžbine božanskog para. Otkriće spomenika unutar rimske fortifikacije na lokalitetu Rtkovo - Glamija takođe upućuje na mogućnost da je sveštenik Julijus Apolinaris istovremeno bio u aktivnoj vojnoj službi ili da je pak bio možda veteran, što nije bio redak slučaj širom Rimskog carstva, kao što potvrđuju natpisi sa spomenika Jupitera Dolihena iz Rima, Karnuntuma itd. S obzirom na to da je na lokalitetu Rtkovo - Glamija podignuto manje utvrđenje, u kojem nisu potvrđeni drugi kultovi niti svetilište ijednog božanstva, kao i da je votivni spomenik Jupitera Dolihena i DEA Sirije pronađen kao spolija u zidu starijeg utvrđenja iz 4. veka, postavlja se pitanje o mogućnosti prenošenja spomenika s nekog drugog obližnjeg lokaliteta na kome su kultovi sirijskih božanstava bili poznati. U tom slučaju bi kao pretpostavljeni lokaliteti odakle je spomenik mogao biti prenesen došli u obzir najpre Drobeta i Karataš (Diana), gde je potvrđen ne samo kult sirijskih božanstava već i postojanje svetilišta sa sveštenicima koji su brinuli o svečanostima i ritualnim radnjama izvođenim u čast DEA Sirije i Jupitera Dolihena, čija popularnost doživljava vrhunac u periodu vladavine dinastije Severa, da bi već tokom druge polovine 3. veka spomenici posvećeni božanstvima postali retki. Ipak za sada, u svetlu trenutnih saznanja, mogućnost prenošenja spomenika Julijusa Apolinarisa sa nekog drugog obližnjeg lokaliteta na lokalitet Glamija ostaje samo u domenu pretpostavke.
AB  - In 1982, during archaeological excavations in the Danube Limes, a funerary stela was found in the locality of Glamija I (in the village of Rtkovo), inside the Roman fortress, dedicated to Jupiter Dolichenus and DEA Syria. The dedicant is the priest of the divine couple. The monument from Glamija I represents one of only a few monuments dedicated to Jupiter Dolichenus and DEA Syria, particularly since the dedication is made by the priest of the gods. This paper discusses the question and role of Syrian priesthood in the territory of the Danube Limes and the Central Balkan Roman provinces, in the context of the cults of Jupiter Dolichenus and DEA Syria, along with the hypotheses regarding the possible sanctuaries of the deities, their worshippers and the period when their cults existed in the aforementioned territories.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I
T1  - Syrian priesthood in the territory of Danube limes of Moesia Superior: Funerary monument dedicated to Jupiter Dolichenus and Dea Syria from Glamija I
EP  - 246
IS  - 69
SP  - 231
DO  - 10.2298/STa1969231G
UR  - conv_120
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda",
year = "2019",
abstract = "Tokom arheoloških iskopavanja na lokalitetu Glamija - Rtkovo 1982. godine pronađen je u jugozapadnom uglu zida rimske fortifikacije, kao spolija, votivni spomenik posvećen božanstvima Jupiteru Dolihenu i DEA Siriji. Dedikant spomenika je izvesni Julijus Apolinaris, sveštenik kulta božanskog para, čije ime Apolinaris implicira njegovo orijentalno poreklo, ali predstavlja i često ime poštovalaca kulta Jupitera Dolihena, verovatno izvedeno iz imena boga Apolona koji je i epigrafski i skulpturalno potvrđen kao član Dolihenove božanske zajednice. Posvete Jupiteru Dolihenu i DEA Siriji izuzetno su retke. Osim spomenika iz Glamije, poznata su još samo dva spomenika sa teritorije celog Rimskog carstva na kojima se izražava pošta božanskom paru. Prvi spomenik je pronađen u Apulumu i posvećen je Jupiteru Dolihenu i sirijskoj boginji, uz čije ime stoji i ime kartaginske vrhovne boginje Celestis, što ne čudi ako se ima u vidu da su te dve boginje često bile izjednačavane usled istovetnih ikonografskih i kultnih karakteristika. Drugi spomenik potiče iz Rima i posvećen je Jupiteru Dolihenu i Junoni Doliheni asirijskoj, gde epitet "asirijska" zapravo predstavlja arhaičan termin istoga značenja kao "sirijska". Udruživanje Jupitera Dolihena sa DEA Sirijom zasnovano je zapravo na starijem modelu božanskog para lokalnog boga Dolihe, Hadada i sirijske boginje Atargatis, čiji se kultni centar nalazio u Hijerapolisu. Otkriće votivne stele sa predstavom para najznačajnijih sirijskih božanstava u svetilištu boga Jupitera Dolihena, na lokalitetu Duluk Baba Tepesi u Dolihi 2007. godine, dovelo je do saznanja o neprekidnom kultnom kontinuitetu božanstava od perioda gvozdenog doba pa sve do perioda rimske dominacije. Tada lokalni bog Dolihe biva sinkretizovan sa vrhovnim rimskim bogom Jupiterom u obličju Jupitera Dolihena, a lokalna boginja Dolihe, srodna boginji Atargatis, biva poistovećena sa vrhovnom rimskom boginjom Junonom u liku Junone Dolihene. Budući da je spomenik iz Glamije posvetio sveštenik kultova Jupitera Dolihena i DEA Sirije, otvara se pitanje o prisustvu i ulozi sirijskog sveštenstva na prostoru dunavskog limesa provincije Gornje Mezije i rimskih provincija centralnog Balkana. Za razliku od kulta DEA Sirije, koji je potvrđen još samo na teritoriji Skupa, dedikacije Jupiteru Dolihenu poznate su od strane još nekoliko sveštenika, i to sa lokaliteta kao što su Arčar (Ratiaria), Vidin, Kličevac pored Viminacijuma (Viminacium) i Karataš (Diana). Pored vojske, trgovaca, robova i oslobođenika koji su predstavljali glavne nosioce orijentalnih kultova, sirijski sveštenici su svakako bili prisutni u centrima gde su kultovi sirijskih božanstava potvrđeni i gde su postojali njihovi vojni i civilni poštovaoci, a koji su bili aktivni učesnici u svečanim procesijama i ritualnim banketima održavanim u čast božanstava. Činjenica da je spomenik iz Glamije posvetio sveštenik koji je bio izuzetan znalac teologije i ritualnih radnji božanstava u čiju čast se i podiže spomenik, kao i to da ga posvećuje boginji DEA Siriji, a ne Junoni Doliheni, paredri Jupitera Dolihena, jasno implicira ne samo njegovo orijentalno poreklo već i konzervativnost i privrženost tradiciji i običajima otadžbine božanskog para. Otkriće spomenika unutar rimske fortifikacije na lokalitetu Rtkovo - Glamija takođe upućuje na mogućnost da je sveštenik Julijus Apolinaris istovremeno bio u aktivnoj vojnoj službi ili da je pak bio možda veteran, što nije bio redak slučaj širom Rimskog carstva, kao što potvrđuju natpisi sa spomenika Jupitera Dolihena iz Rima, Karnuntuma itd. S obzirom na to da je na lokalitetu Rtkovo - Glamija podignuto manje utvrđenje, u kojem nisu potvrđeni drugi kultovi niti svetilište ijednog božanstva, kao i da je votivni spomenik Jupitera Dolihena i DEA Sirije pronađen kao spolija u zidu starijeg utvrđenja iz 4. veka, postavlja se pitanje o mogućnosti prenošenja spomenika s nekog drugog obližnjeg lokaliteta na kome su kultovi sirijskih božanstava bili poznati. U tom slučaju bi kao pretpostavljeni lokaliteti odakle je spomenik mogao biti prenesen došli u obzir najpre Drobeta i Karataš (Diana), gde je potvrđen ne samo kult sirijskih božanstava već i postojanje svetilišta sa sveštenicima koji su brinuli o svečanostima i ritualnim radnjama izvođenim u čast DEA Sirije i Jupitera Dolihena, čija popularnost doživljava vrhunac u periodu vladavine dinastije Severa, da bi već tokom druge polovine 3. veka spomenici posvećeni božanstvima postali retki. Ipak za sada, u svetlu trenutnih saznanja, mogućnost prenošenja spomenika Julijusa Apolinarisa sa nekog drugog obližnjeg lokaliteta na lokalitet Glamija ostaje samo u domenu pretpostavke., In 1982, during archaeological excavations in the Danube Limes, a funerary stela was found in the locality of Glamija I (in the village of Rtkovo), inside the Roman fortress, dedicated to Jupiter Dolichenus and DEA Syria. The dedicant is the priest of the divine couple. The monument from Glamija I represents one of only a few monuments dedicated to Jupiter Dolichenus and DEA Syria, particularly since the dedication is made by the priest of the gods. This paper discusses the question and role of Syrian priesthood in the territory of the Danube Limes and the Central Balkan Roman provinces, in the context of the cults of Jupiter Dolichenus and DEA Syria, along with the hypotheses regarding the possible sanctuaries of the deities, their worshippers and the period when their cults existed in the aforementioned territories.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I, Syrian priesthood in the territory of Danube limes of Moesia Superior: Funerary monument dedicated to Jupiter Dolichenus and Dea Syria from Glamija I",
pages = "246-231",
number = "69",
doi = "10.2298/STa1969231G",
url = "conv_120"
}
Gavrilović-Vitas, N.. (2019). Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(69), 231-246.
https://doi.org/10.2298/STa1969231G
conv_120
Gavrilović-Vitas N. Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I. in Starinar. 2019;(69):231-246.
doi:10.2298/STa1969231G
conv_120 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, "Sirijsko sveštenstvo na teritoriji dunavskog limesa Mezije Superior - nadgrobni spomenik Jupitera Dolihena i Dea Sirije iz Glamije I" in Starinar, no. 69 (2019):231-246,
https://doi.org/10.2298/STa1969231G .,
conv_120 .

Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium)

Gavrilović-Vitas, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2018)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
PY  - 2018
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/291
AB  - Prilikom građevinskih radova 1999. godine na izgradnji kolektora za kanalizaciju u Skelanima (Municipium Malvesatium) slučajno je pronađen fragment mermerne skulpture. Sada smeštena u prostorijama Narodne biblioteke u Srebrenici, skulptura predstavlja očuvani deo torza ptice, prikazane u ljudskoj veličini, čije desno stopalo sa plivajućom kožom počiva na levoj ženskoj butini, ispod koje pada naborana tkanina. Leđa ptice počivaju na osloncu u vidu stuba, koji se nastavlja iznad i ispod figure ptice. Na donjem delu torza ptice prikazana je mala, dečja šaka. Fragment mermerne skulpture iz Municipium Malvesatium-a predstavlja jedan od tri glavna ikonografska tipa antičkih predstava Lede i Zevsa, prerušenog u labuda, u trenutku Zevsovog zavođenja Lede, a u prisustvu deteta Erosa. Ovaj tip ikonografskih predstava pojavljuje seu helenističkom periodu, a tokom rimske vladavine zadobija zavidnu popularnost i biva predstavljan kako u skulpturi, reljefima, statuama, fresko-slikarstvu i na mozaicima, tako i u predmetima male forme, kao što su lampe, ogledala, geme itd. Skulptoralni fragment iz Municipium Malvesatium-a analogan je ikonografski i stilskirimskim skulpturama iz Arheološkog muzeja u Veneciji, Arheološkog muzeja u Dionu i Muzeja umetnosti u San Antoniu, mada ima znatnih sličnosti i sa predstavom sa sarkofaga iz nekropole sa lokaliteta Bet Še'arim i sarkofaga Heroda Atikusa iz Atine. Analiza stilskih karakteristika skulpture kao i način modelovanja ukazuju na rad lokalnog majstora, datovan u period od polovine 2. veka do polovine 3. veka. S obzirom na oslonac prikazan iza labudovih leđa, a uzimajući u obzir i pomenute analogne primerke, najverovatnije je da je skulptura Lede i labuda iz Municipium Malvesatium-a predstavljala deo nameštaja, odnosno da je ukrašavala nogu stola.
AB  - A fragmented marble sculpture was found during the construction works on the canalization collector in Skelani (Municipium Malvesatium). The sculpture presents a life-size bird's torso with his right webbed foot placed on a female's left thigh, part of a folded cloth and a child-like hand placed on the lower part of the bird's torso. It was identified as a mythological scene favoured in antiquity, of Leda and Zeus in the guise of the swan, at the moment of Zeus' seduction of Leda. This sculptural fragment holds even greater significance in the comprehension of Roman provincial art, since to date, it represents a unique example of this iconographic type, not only in sculpture, but in any other work of art in the territory of the Central Balkans.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium)
T1  - Leda and the Swan: New marble sculpture from Skelani (Municipium Malvesatium)
EP  - 166
IS  - 68
SP  - 151
DO  - 10.2298/STA1767151G
UR  - conv_110
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda",
year = "2018",
abstract = "Prilikom građevinskih radova 1999. godine na izgradnji kolektora za kanalizaciju u Skelanima (Municipium Malvesatium) slučajno je pronađen fragment mermerne skulpture. Sada smeštena u prostorijama Narodne biblioteke u Srebrenici, skulptura predstavlja očuvani deo torza ptice, prikazane u ljudskoj veličini, čije desno stopalo sa plivajućom kožom počiva na levoj ženskoj butini, ispod koje pada naborana tkanina. Leđa ptice počivaju na osloncu u vidu stuba, koji se nastavlja iznad i ispod figure ptice. Na donjem delu torza ptice prikazana je mala, dečja šaka. Fragment mermerne skulpture iz Municipium Malvesatium-a predstavlja jedan od tri glavna ikonografska tipa antičkih predstava Lede i Zevsa, prerušenog u labuda, u trenutku Zevsovog zavođenja Lede, a u prisustvu deteta Erosa. Ovaj tip ikonografskih predstava pojavljuje seu helenističkom periodu, a tokom rimske vladavine zadobija zavidnu popularnost i biva predstavljan kako u skulpturi, reljefima, statuama, fresko-slikarstvu i na mozaicima, tako i u predmetima male forme, kao što su lampe, ogledala, geme itd. Skulptoralni fragment iz Municipium Malvesatium-a analogan je ikonografski i stilskirimskim skulpturama iz Arheološkog muzeja u Veneciji, Arheološkog muzeja u Dionu i Muzeja umetnosti u San Antoniu, mada ima znatnih sličnosti i sa predstavom sa sarkofaga iz nekropole sa lokaliteta Bet Še'arim i sarkofaga Heroda Atikusa iz Atine. Analiza stilskih karakteristika skulpture kao i način modelovanja ukazuju na rad lokalnog majstora, datovan u period od polovine 2. veka do polovine 3. veka. S obzirom na oslonac prikazan iza labudovih leđa, a uzimajući u obzir i pomenute analogne primerke, najverovatnije je da je skulptura Lede i labuda iz Municipium Malvesatium-a predstavljala deo nameštaja, odnosno da je ukrašavala nogu stola., A fragmented marble sculpture was found during the construction works on the canalization collector in Skelani (Municipium Malvesatium). The sculpture presents a life-size bird's torso with his right webbed foot placed on a female's left thigh, part of a folded cloth and a child-like hand placed on the lower part of the bird's torso. It was identified as a mythological scene favoured in antiquity, of Leda and Zeus in the guise of the swan, at the moment of Zeus' seduction of Leda. This sculptural fragment holds even greater significance in the comprehension of Roman provincial art, since to date, it represents a unique example of this iconographic type, not only in sculpture, but in any other work of art in the territory of the Central Balkans.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium), Leda and the Swan: New marble sculpture from Skelani (Municipium Malvesatium)",
pages = "166-151",
number = "68",
doi = "10.2298/STA1767151G",
url = "conv_110"
}
Gavrilović-Vitas, N.. (2018). Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium). in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(68), 151-166.
https://doi.org/10.2298/STA1767151G
conv_110
Gavrilović-Vitas N. Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium). in Starinar. 2018;(68):151-166.
doi:10.2298/STA1767151G
conv_110 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, "Leda i labud - nova mermerna skulptura iz Skelana (Municipium Malvesatium)" in Starinar, no. 68 (2018):151-166,
https://doi.org/10.2298/STA1767151G .,
conv_110 .

Stibadium B of villa with peristyle at Mediana

Gavrilović-Vitas, Nadežda; Milošević-Jevtić, Gordana; Crnoglavac, Vesna

(Arheološki institut, Beograd, 2016)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Milošević-Jevtić, Gordana
AU  - Crnoglavac, Vesna
PY  - 2016
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/254
AB  - In the course of archaeological investigations of the villa with peristyle in
   2010 and 2011, a room of circular plan in the north-western segment of the
   villa and to the north of room w-24, was discovered. The room had annexes in
   the east and west and is analogous to the stibadium A discovered in the
   north-eastern section of the villa. Further investigations of the room called
   stibadium B revealed that the stibadium walls were decorated with a facing of
   marble slabs and the floor was covered with exceptionally well preserved high
   quality mosaic. Archaeological excavations in 2015 defined completely the
   system of floor and wall heating. The mosaic floors in stibadium B are
   conserved. The area to the west of the stibadium has also been explored and a
   channel with the remains of a lead water pipe was discovered there. The
   terrain to the north of the northern wall of the villa with peristyle was
   also levelled.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Stibadium B of villa with peristyle at Mediana
EP  - 102
IS  - 66
SP  - 81
DO  - 10.2298/STA1666081G
UR  - conv_675
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda and Milošević-Jevtić, Gordana and Crnoglavac, Vesna",
year = "2016",
abstract = "In the course of archaeological investigations of the villa with peristyle in
   2010 and 2011, a room of circular plan in the north-western segment of the
   villa and to the north of room w-24, was discovered. The room had annexes in
   the east and west and is analogous to the stibadium A discovered in the
   north-eastern section of the villa. Further investigations of the room called
   stibadium B revealed that the stibadium walls were decorated with a facing of
   marble slabs and the floor was covered with exceptionally well preserved high
   quality mosaic. Archaeological excavations in 2015 defined completely the
   system of floor and wall heating. The mosaic floors in stibadium B are
   conserved. The area to the west of the stibadium has also been explored and a
   channel with the remains of a lead water pipe was discovered there. The
   terrain to the north of the northern wall of the villa with peristyle was
   also levelled.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Stibadium B of villa with peristyle at Mediana",
pages = "102-81",
number = "66",
doi = "10.2298/STA1666081G",
url = "conv_675"
}
Gavrilović-Vitas, N., Milošević-Jevtić, G.,& Crnoglavac, V.. (2016). Stibadium B of villa with peristyle at Mediana. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(66), 81-102.
https://doi.org/10.2298/STA1666081G
conv_675
Gavrilović-Vitas N, Milošević-Jevtić G, Crnoglavac V. Stibadium B of villa with peristyle at Mediana. in Starinar. 2016;(66):81-102.
doi:10.2298/STA1666081G
conv_675 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, Milošević-Jevtić, Gordana, Crnoglavac, Vesna, "Stibadium B of villa with peristyle at Mediana" in Starinar, no. 66 (2016):81-102,
https://doi.org/10.2298/STA1666081G .,
conv_675 .

Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium)

Gavrilović-Vitas, Nadežda; Popović, Bojan

(Arheološki institut, Beograd, 2015)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović-Vitas, Nadežda
AU  - Popović, Bojan
PY  - 2015
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/230
AB  - During June and July 2014, at the site of Zadružni Dom in Skelani,
   archaeological investigations of the late antique building were carried out,
   whose rooms were first discovered in the course of archaeological excavations
   in 2008. The building has a rectangular base, of a northeast-southwest
   orientation, with the discovered part measuring 20.90 x 30.90 m. What is
   distinguishable within the asymmetrical base is an entrance, along with
   eleven rooms, two of which have apses, and a peristyle, i.e. an inner
   courtyard with a roofed corridor surrounding it which connects all the rooms
   of the building. During the archaeological excavations, entrance thresholds
   and extremely well preserved mortar floors with mortar skirting were noted in
   most rooms, along with traces of fresco painting on the walls and mosaic
   floors, executed in the opus tesselatum technique, observed in several rooms,
   the peristyle and the encompassing corridor. The discovered mosaic fragments
   are decorated with geometric motifs in the form of a swastika, a Solomon’s
   knot, a square, a rhomboid, overlapping circles, etc. and floral motifs of
   ivy and petals, as well as a double braid motif. Small but, unfortunately,
   fragmented pieces of a mosaic with a figural representation were discovered
   in the central part of the peristyle, while the mosaic in room K was
   decorated with a motif portraying the winged head of Medusa. Two construction
   phases were noted, an older and a younger, with the walls, which were two
   Roman feet wide and built from dressed stone, and the older mortar floor
   belonging to the older construction phase, and the second, younger
   construction phase comprising mosaics, fresco painting, the younger mortar
   floor and two furnaces. Contemplating the planimetry of the building, one
   gets the impression of the rooms being divided between two parts - public and
   private, whereby the public part of the building would be located near the
   main entrance hall and would comprise rooms A, B, C, D and F, with mortar
   floors and traces of fresco painting on the walls. The other, possibly
   private, part of the building would include five rooms G, H, I, J and K and
   the inner courtyard. Rooms I, J and K had floor and wall heating, while rooms
   G and H had an arched apse and possibly functioned as a reception hall and/or
   a stibadium. The hallway with mosaics, which flanks the inner courtyard, was
   most likely roofed. Traces of burning in the north-western corridor testify
   to the destruction of the building in a fire. Based on the architectural
   elements and the traces of fresco painting and mosaics in the building at the
   site of Zadružni Dom in Skelani, it can be deduced that this is a late
   antique building which can roughly be dated to the period between the end of
   the 3rd and the mid-4th century AD, and whose lavish decoration implies that
   it was owned by an affluent resident of Skelani from the aforementioned
   period.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium)
EP  - 220
IS  - 65
SP  - 197
DO  - 10.2298/STA1565197G
UR  - conv_693
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović-Vitas, Nadežda and Popović, Bojan",
year = "2015",
abstract = "During June and July 2014, at the site of Zadružni Dom in Skelani,
   archaeological investigations of the late antique building were carried out,
   whose rooms were first discovered in the course of archaeological excavations
   in 2008. The building has a rectangular base, of a northeast-southwest
   orientation, with the discovered part measuring 20.90 x 30.90 m. What is
   distinguishable within the asymmetrical base is an entrance, along with
   eleven rooms, two of which have apses, and a peristyle, i.e. an inner
   courtyard with a roofed corridor surrounding it which connects all the rooms
   of the building. During the archaeological excavations, entrance thresholds
   and extremely well preserved mortar floors with mortar skirting were noted in
   most rooms, along with traces of fresco painting on the walls and mosaic
   floors, executed in the opus tesselatum technique, observed in several rooms,
   the peristyle and the encompassing corridor. The discovered mosaic fragments
   are decorated with geometric motifs in the form of a swastika, a Solomon’s
   knot, a square, a rhomboid, overlapping circles, etc. and floral motifs of
   ivy and petals, as well as a double braid motif. Small but, unfortunately,
   fragmented pieces of a mosaic with a figural representation were discovered
   in the central part of the peristyle, while the mosaic in room K was
   decorated with a motif portraying the winged head of Medusa. Two construction
   phases were noted, an older and a younger, with the walls, which were two
   Roman feet wide and built from dressed stone, and the older mortar floor
   belonging to the older construction phase, and the second, younger
   construction phase comprising mosaics, fresco painting, the younger mortar
   floor and two furnaces. Contemplating the planimetry of the building, one
   gets the impression of the rooms being divided between two parts - public and
   private, whereby the public part of the building would be located near the
   main entrance hall and would comprise rooms A, B, C, D and F, with mortar
   floors and traces of fresco painting on the walls. The other, possibly
   private, part of the building would include five rooms G, H, I, J and K and
   the inner courtyard. Rooms I, J and K had floor and wall heating, while rooms
   G and H had an arched apse and possibly functioned as a reception hall and/or
   a stibadium. The hallway with mosaics, which flanks the inner courtyard, was
   most likely roofed. Traces of burning in the north-western corridor testify
   to the destruction of the building in a fire. Based on the architectural
   elements and the traces of fresco painting and mosaics in the building at the
   site of Zadružni Dom in Skelani, it can be deduced that this is a late
   antique building which can roughly be dated to the period between the end of
   the 3rd and the mid-4th century AD, and whose lavish decoration implies that
   it was owned by an affluent resident of Skelani from the aforementioned
   period.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium)",
pages = "220-197",
number = "65",
doi = "10.2298/STA1565197G",
url = "conv_693"
}
Gavrilović-Vitas, N.,& Popović, B.. (2015). Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium). in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(65), 197-220.
https://doi.org/10.2298/STA1565197G
conv_693
Gavrilović-Vitas N, Popović B. Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium). in Starinar. 2015;(65):197-220.
doi:10.2298/STA1565197G
conv_693 .
Gavrilović-Vitas, Nadežda, Popović, Bojan, "Late antique domus in Skelani (Municipium Malvesiatium)" in Starinar, no. 65 (2015):197-220,
https://doi.org/10.2298/STA1565197G .,
conv_693 .

Excavations of Mediana in 2010 and 2011

Vasić, Miloje; Milošević, Gordana; Gavrilović, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2014)

TY  - JOUR
AU  - Vasić, Miloje
AU  - Milošević, Gordana
AU  - Gavrilović, Nadežda
PY  - 2014
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/210
AB  - Throughout 2010 and 2011, a systematic nine month archaeological exploration
   was conducted on the north-eastern, northwestern and south-eastern parts of
   the villa with peristyle, as well as the area in front of the museum building
   (see note 8). The envisaged area of exploration was around 1,400 m². In
   total, 1,230 m² of this area was thoroughly examined (Fig. 1). The
   excavations were performed with the aim of defining the dimensions of the
   north-western and south-western parts of the villa, the appearance of the
   villa’s entrance, as well as to explore the foundations of the museum
   building. In the course of the excavations, certain differences were
   perceived in the stratigraphy of the villa with peristyle and the part
   excavated outside the villa.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Excavations of Mediana in 2010 and 2011
EP  - 263
IS  - 64
SP  - 231
DO  - 10.2298/STA1464231V
UR  - conv_694
ER  - 
@article{
author = "Vasić, Miloje and Milošević, Gordana and Gavrilović, Nadežda",
year = "2014",
abstract = "Throughout 2010 and 2011, a systematic nine month archaeological exploration
   was conducted on the north-eastern, northwestern and south-eastern parts of
   the villa with peristyle, as well as the area in front of the museum building
   (see note 8). The envisaged area of exploration was around 1,400 m². In
   total, 1,230 m² of this area was thoroughly examined (Fig. 1). The
   excavations were performed with the aim of defining the dimensions of the
   north-western and south-western parts of the villa, the appearance of the
   villa’s entrance, as well as to explore the foundations of the museum
   building. In the course of the excavations, certain differences were
   perceived in the stratigraphy of the villa with peristyle and the part
   excavated outside the villa.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Excavations of Mediana in 2010 and 2011",
pages = "263-231",
number = "64",
doi = "10.2298/STA1464231V",
url = "conv_694"
}
Vasić, M., Milošević, G.,& Gavrilović, N.. (2014). Excavations of Mediana in 2010 and 2011. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(64), 231-263.
https://doi.org/10.2298/STA1464231V
conv_694
Vasić M, Milošević G, Gavrilović N. Excavations of Mediana in 2010 and 2011. in Starinar. 2014;(64):231-263.
doi:10.2298/STA1464231V
conv_694 .
Vasić, Miloje, Milošević, Gordana, Gavrilović, Nadežda, "Excavations of Mediana in 2010 and 2011" in Starinar, no. 64 (2014):231-263,
https://doi.org/10.2298/STA1464231V .,
conv_694 .

A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus)

Gavrilović, Nadežda; Drča, Slobodan

(Nous Publishers Ltd., 2014)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović, Nadežda
AU  - Drča, Slobodan
PY  - 2014
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/209
PB  - Nous Publishers Ltd.
T2  - Archaeologia Bulgarica
T1  - A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus)
EP  - 61
IS  - 2
SP  - 53
VL  - 18
UR  - conv_577
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović, Nadežda and Drča, Slobodan",
year = "2014",
publisher = "Nous Publishers Ltd.",
journal = "Archaeologia Bulgarica",
title = "A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus)",
pages = "61-53",
number = "2",
volume = "18",
url = "conv_577"
}
Gavrilović, N.,& Drča, S.. (2014). A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus). in Archaeologia Bulgarica
Nous Publishers Ltd.., 18(2), 53-61.
conv_577
Gavrilović N, Drča S. A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus). in Archaeologia Bulgarica. 2014;18(2):53-61.
conv_577 .
Gavrilović, Nadežda, Drča, Slobodan, "A new marble statue of the three graces from Ravna (Timacum Minus)" in Archaeologia Bulgarica, 18, no. 2 (2014):53-61,
conv_577 .

Venera ili Dijana iz Medijane

Vasić, Miloje; Gavrilović, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2012)

TY  - JOUR
AU  - Vasić, Miloje
AU  - Gavrilović, Nadežda
PY  - 2012
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/159
AB  - U iskopavanjima vile s peristilom u Medijani tokom kampanje 2011. godine otkrivena je na gornjoj površini prvobitnog ruševinskog sloja od tavanice i krova (sloj S), u zapadnoj prostoriji 1, mermerna glava koja bi po karakteristikama frizure pripadala nekoj boginji. Analiza je pokazala da najbliže analogije možemo naći kod predstava Artemide/Dijane i Afrodite/Venere. Uzori medijanskoj glavi sežu do helenističke umetnosti. Po njima su rađene replike u rimskoj umetnosti, koje su uglavnom iz 1-2. veka posle Hr. Stilske karakteristike obrade kose na glavi iz Medijane upućuju više na kasnu antiku i na nove koncepcije započete tokom Tetrarhije a nastavljene pod konstantinijanskom dinastijom. Zbog toga je za izradu ove glave predložen datum: kraj 3 - ±340. godina. Izneta je mogućnost da su novootkrivena glava i baza otkrivena 2002. godine, na kojoj se nalaze fragmentovana stopala i glava delfina, delovi iste statue. U tom slučaju, ova statua može da se identifikuje kao tip Kapitolske Venere, podtip Venera s delfinom ili Venera Pudika.
AB  - During the archaeological investigation of the villa with peristyle in Mediana in 2011, a marble head, which may have been the head of a goddess, was discovered. Her face and the treatment of her hair show that it may represent a replica of a Hellenistic original. As far as is known, analogies of female marble heads from Mediana show that it probably represented either the goddess Artemis/Diana or Aphrodite/Venus. A hypothesis was made that the head might have been modelled at the end of the 3rd century - 430 A.D. In addition, a hypothesis was made that the base found in 2002, on which was preserved a fragmented head and the tail of a dolphin, and the new found head were parts of the same statue. If this is the case, then the statue can be identified as the type of Capitol Venus, subtype Venus with dolphin.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Venera ili Dijana iz Medijane
T1  - Venus or Diana from Mediana
EP  - 149
IS  - 62
SP  - 137
DO  - 10.2298/STA1262137V
UR  - conv_691
ER  - 
@article{
author = "Vasić, Miloje and Gavrilović, Nadežda",
year = "2012",
abstract = "U iskopavanjima vile s peristilom u Medijani tokom kampanje 2011. godine otkrivena je na gornjoj površini prvobitnog ruševinskog sloja od tavanice i krova (sloj S), u zapadnoj prostoriji 1, mermerna glava koja bi po karakteristikama frizure pripadala nekoj boginji. Analiza je pokazala da najbliže analogije možemo naći kod predstava Artemide/Dijane i Afrodite/Venere. Uzori medijanskoj glavi sežu do helenističke umetnosti. Po njima su rađene replike u rimskoj umetnosti, koje su uglavnom iz 1-2. veka posle Hr. Stilske karakteristike obrade kose na glavi iz Medijane upućuju više na kasnu antiku i na nove koncepcije započete tokom Tetrarhije a nastavljene pod konstantinijanskom dinastijom. Zbog toga je za izradu ove glave predložen datum: kraj 3 - ±340. godina. Izneta je mogućnost da su novootkrivena glava i baza otkrivena 2002. godine, na kojoj se nalaze fragmentovana stopala i glava delfina, delovi iste statue. U tom slučaju, ova statua može da se identifikuje kao tip Kapitolske Venere, podtip Venera s delfinom ili Venera Pudika., During the archaeological investigation of the villa with peristyle in Mediana in 2011, a marble head, which may have been the head of a goddess, was discovered. Her face and the treatment of her hair show that it may represent a replica of a Hellenistic original. As far as is known, analogies of female marble heads from Mediana show that it probably represented either the goddess Artemis/Diana or Aphrodite/Venus. A hypothesis was made that the head might have been modelled at the end of the 3rd century - 430 A.D. In addition, a hypothesis was made that the base found in 2002, on which was preserved a fragmented head and the tail of a dolphin, and the new found head were parts of the same statue. If this is the case, then the statue can be identified as the type of Capitol Venus, subtype Venus with dolphin.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Venera ili Dijana iz Medijane, Venus or Diana from Mediana",
pages = "149-137",
number = "62",
doi = "10.2298/STA1262137V",
url = "conv_691"
}
Vasić, M.,& Gavrilović, N.. (2012). Venera ili Dijana iz Medijane. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(62), 137-149.
https://doi.org/10.2298/STA1262137V
conv_691
Vasić M, Gavrilović N. Venera ili Dijana iz Medijane. in Starinar. 2012;(62):137-149.
doi:10.2298/STA1262137V
conv_691 .
Vasić, Miloje, Gavrilović, Nadežda, "Venera ili Dijana iz Medijane" in Starinar, no. 62 (2012):137-149,
https://doi.org/10.2298/STA1262137V .,
conv_691 .

Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans

Gavrilović, Nadežda

(Arheološki institut, Beograd, 2011)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović, Nadežda
PY  - 2011
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/149
AB  - The analysis of iconographic representation from ceramic medallion/cast for
   cakes (crustulum) from Viminatium showed that we are dealing with a very rare
   type of iconographic representation of goddess Nemesis-Diana. The monuments
   with syncretistic presentation of goddess Nemesis-Diana are not only very
   rare, but they imply a very close connection of the goddess with imperial
   cult and with games and gladiator fights in amphitheatre. Overview and
   analysis of all so far known cult monuments of goddess Nemesis, opened a
   question about the correlation of goddess and presumed amphitheatre in
   Viminatium and also a question about new aspect of honouring Nemesis in the
   territory of Roman provinces of Central Balkans - as a patroness of agonistic
   competitions and protectress of gladiatorial games and gladiators.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans
EP  - 203
IS  - 61
SP  - 191
DO  - 10.2298/STA1161191G
UR  - conv_664
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović, Nadežda",
year = "2011",
abstract = "The analysis of iconographic representation from ceramic medallion/cast for
   cakes (crustulum) from Viminatium showed that we are dealing with a very rare
   type of iconographic representation of goddess Nemesis-Diana. The monuments
   with syncretistic presentation of goddess Nemesis-Diana are not only very
   rare, but they imply a very close connection of the goddess with imperial
   cult and with games and gladiator fights in amphitheatre. Overview and
   analysis of all so far known cult monuments of goddess Nemesis, opened a
   question about the correlation of goddess and presumed amphitheatre in
   Viminatium and also a question about new aspect of honouring Nemesis in the
   territory of Roman provinces of Central Balkans - as a patroness of agonistic
   competitions and protectress of gladiatorial games and gladiators.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans",
pages = "203-191",
number = "61",
doi = "10.2298/STA1161191G",
url = "conv_664"
}
Gavrilović, N.. (2011). Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(61), 191-203.
https://doi.org/10.2298/STA1161191G
conv_664
Gavrilović N. Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans. in Starinar. 2011;(61):191-203.
doi:10.2298/STA1161191G
conv_664 .
Gavrilović, Nadežda, "Ceramic crustulum with the representation of Nemesis-Diana from Viminatium: A contribution to the cult of goddess nemesis in roman provinces of Central Balkans" in Starinar, no. 61 (2011):191-203,
https://doi.org/10.2298/STA1161191G .,
conv_664 .

Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana

Gavrilović, Nadežda

(Narodni muzej, Beograd, 2011)

TY  - JOUR
AU  - Gavrilović, Nadežda
PY  - 2011
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/134
AB  - Kult frigijskog lunarnog boga Mena je van maloazijskog prostora izuzetno retko potvrđen, te je utoliko značajnije konstatovanje ovoga kulta na prostoru Balkana, na teritoriji provincije Dakije, u vidu dva epigrafska spo menika posvećena božanstvu. Budući da su na teritoriji rimske provincije Gornje Mezije do sada pronađene jedna bronzana statueta boga Mena i dve figurine koje pred stavljaju sinkretičnu formu bogova Mena i Somnusa, jasno je da je kult ovog božanstva ostavio traga i na prostoru centralno balkanskih provincija Rimskog carstva. Pored razmatranja različitih atributa i aspekata boga Mena, rad se fokusira i na analizu simbola polumeseca, prisutnog na određenim nadgrobnim spomenicima, u kontekstu tumačenja motiva kao redukovanog prikaza lunarnog božanstva, odnosno indirektne potvrde kulta boga Mena.
AB  - Hitherto not very much known lunar deity, god Men is confirmed in the central Balkan Roman provinces on the basis of the discovery of one bronze figurine and two statuettes that represent syncretistic form of gods Men and Somnus. Although unconfirmed epigraphically cult of god Men was without doubt known in the central Balkan provinces during 2nd and 3rd century. He was venerated by small group of believers possibly of Asia Minor, Syrian or Greek descent but also perhaps by Romanized inhabitants who had spent some time in Asia Minor where they adopted theology and doctrine of the cult of this deity. The analysis of iconography and attributes of the figurines indicated assumed apotropaic and chthonic aspect of the way Men was venerated most probably in private shrines-lararia of the owners of figurines. The fact that motif of crescent represented main symbol of the god Men on votive and funerary monuments had an impact on revising the earlier analyses of certain funerary monuments from the territory of Macedonia and their identification as cult monuments of the Asia Minor deity. Study of iconography and epigraphic analysis of the given monuments resulted in conclusion that monuments where the name of god Men is absent but which have the motif of crescent could not be easily identified as monuments of the mentioned deity except if there is recorded iconography analogous to already confirmed iconography on votive and funerary monuments of that deity from other parts of the Roman Empire.
PB  - Narodni muzej, Beograd
T2  - Zbornik Narodnog muzeja - serija: Arheologija
T1  - Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana
T1  - On the iconography and cult of god Men in the Roman provinces of the central Balkans
EP  - 172
IS  - 20-1
SP  - 157
UR  - conv_197
ER  - 
@article{
author = "Gavrilović, Nadežda",
year = "2011",
abstract = "Kult frigijskog lunarnog boga Mena je van maloazijskog prostora izuzetno retko potvrđen, te je utoliko značajnije konstatovanje ovoga kulta na prostoru Balkana, na teritoriji provincije Dakije, u vidu dva epigrafska spo menika posvećena božanstvu. Budući da su na teritoriji rimske provincije Gornje Mezije do sada pronađene jedna bronzana statueta boga Mena i dve figurine koje pred stavljaju sinkretičnu formu bogova Mena i Somnusa, jasno je da je kult ovog božanstva ostavio traga i na prostoru centralno balkanskih provincija Rimskog carstva. Pored razmatranja različitih atributa i aspekata boga Mena, rad se fokusira i na analizu simbola polumeseca, prisutnog na određenim nadgrobnim spomenicima, u kontekstu tumačenja motiva kao redukovanog prikaza lunarnog božanstva, odnosno indirektne potvrde kulta boga Mena., Hitherto not very much known lunar deity, god Men is confirmed in the central Balkan Roman provinces on the basis of the discovery of one bronze figurine and two statuettes that represent syncretistic form of gods Men and Somnus. Although unconfirmed epigraphically cult of god Men was without doubt known in the central Balkan provinces during 2nd and 3rd century. He was venerated by small group of believers possibly of Asia Minor, Syrian or Greek descent but also perhaps by Romanized inhabitants who had spent some time in Asia Minor where they adopted theology and doctrine of the cult of this deity. The analysis of iconography and attributes of the figurines indicated assumed apotropaic and chthonic aspect of the way Men was venerated most probably in private shrines-lararia of the owners of figurines. The fact that motif of crescent represented main symbol of the god Men on votive and funerary monuments had an impact on revising the earlier analyses of certain funerary monuments from the territory of Macedonia and their identification as cult monuments of the Asia Minor deity. Study of iconography and epigraphic analysis of the given monuments resulted in conclusion that monuments where the name of god Men is absent but which have the motif of crescent could not be easily identified as monuments of the mentioned deity except if there is recorded iconography analogous to already confirmed iconography on votive and funerary monuments of that deity from other parts of the Roman Empire.",
publisher = "Narodni muzej, Beograd",
journal = "Zbornik Narodnog muzeja - serija: Arheologija",
title = "Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana, On the iconography and cult of god Men in the Roman provinces of the central Balkans",
pages = "172-157",
number = "20-1",
url = "conv_197"
}
Gavrilović, N.. (2011). Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana. in Zbornik Narodnog muzeja - serija: Arheologija
Narodni muzej, Beograd.(20-1), 157-172.
conv_197
Gavrilović N. Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana. in Zbornik Narodnog muzeja - serija: Arheologija. 2011;(20-1):157-172.
conv_197 .
Gavrilović, Nadežda, "Prilog poznavanju ikonografije i kulta boga Mena u rimskim provincijama centralnog Balkana" in Zbornik Narodnog muzeja - serija: Arheologija, no. 20-1 (2011):157-172,
conv_197 .