Perić, Slaviša

Link to this page

Authority KeyName Variants
915abe5d-431d-434e-8fc2-4e7c16ff3029
  • Perić, Slaviša (10)
Projects
British Academy [SG 40967, 42170, LRG 45589] Carnegie Trust for the Universities of Scotland
English Heritage European Research CouncilEuropean Research Council (ERC)European Commission
German Research CouncilGerman Research Foundation (DFG) [DFG-IV101/5-1] NEOMILK: The Milking Revolution in Temperate Neolithic Europe
Serbian archaeology: cultural identity, integration factors, technological processes and the role of the central Balkans in the development of European prehistory Leverhulme TrustLeverhulme Trust
McDonald Institute for Archaeological Research in Cambridge Ministere de la Culture et de la Communication
Ministere de l'Enseignement Superieur et de la Recherche (ACI Jeunes Chercheurs) Munro Fund of the University of Edinburgh
National Science Foundation of the USANational Science Foundation (NSF) [BCS-0442096] Natural Environment Research CouncilUK Research & Innovation (UKRI)Natural Environment Research Council (NERC)
Natural Environment Research CouncilUK Research & Innovation (UKRI)Natural Environment Research Council (NERC) [1257864, NE/F021054/1] Funding Source: researchfish Natural Environment Research CouncilUK Research & Innovation (UKRI)Natural Environment Research Council (NERC) [NE/F021054/1]
NERCUK Research & Innovation (UKRI)Natural Environment Research Council (NERC) [NE/F021054/1] Funding Source: UKRI Region PACARegion Provence-Alpes-Cote d'Azur
Royal SocietyRoyal Society of LondonEuropean Commission UK Natural Environment Research CouncilUK Research & Innovation (UKRI)Natural Environment Research Council (NERC) [R8/H10/63]
Wellcome TrustWellcome TrustEuropean Commission

Author's Bibliography

Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues

Cramp, Lucy J. E.; Ethier, Jonathan; Urem-Kotsou, Dushka; Bonsall, Clive; Borić, Dušan; Boroneant, Adina; Evershed, Richard P.; Perić, Slaviša; Roffet-Salque, Melanie; Whelton, Helen L.; Ivanova, Maria

(Royal Soc, London, 2019)

TY  - JOUR
AU  - Cramp, Lucy J. E.
AU  - Ethier, Jonathan
AU  - Urem-Kotsou, Dushka
AU  - Bonsall, Clive
AU  - Borić, Dušan
AU  - Boroneant, Adina
AU  - Evershed, Richard P.
AU  - Perić, Slaviša
AU  - Roffet-Salque, Melanie
AU  - Whelton, Helen L.
AU  - Ivanova, Maria
PY  - 2019
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/319
AB  - The spread of early farming across Europe from its origins in Southwest Asia was a culturally transformative process which took place over millennia. Within regions, the pace of the transition was probably related to the particular climatic and environmental conditions encountered, as well as the nature of localized hunter-gatherer and farmer interactions. The establishment of farming in the interior of the Balkans represents the first movement of Southwest Asian livestock beyond their natural climatic range, and widespread evidence now exists for early pottery being used extensively for dairying. However, pottery lipid residues from sites in the Iron Gates region of the Danube in the northern Balkans show that here, Neolithic pottery was being used predominantly for processing aquatic resources. This stands out not only within the surrounding region but also contrasts markedly with Neolithic pottery use across wider Europe. These findings provide evidence for the strategic diversity within the wider cultural and economic practices during the Neolithic, with this exceptional environmental and cultural setting offering alternative opportunities despite the dominance of farming in the wider region.
PB  - Royal Soc, London
T2  - Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences
T1  - Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues
IS  - 1894
VL  - 286
DO  - 10.1098/rspb.2018.2347
UR  - conv_354
ER  - 
@article{
author = "Cramp, Lucy J. E. and Ethier, Jonathan and Urem-Kotsou, Dushka and Bonsall, Clive and Borić, Dušan and Boroneant, Adina and Evershed, Richard P. and Perić, Slaviša and Roffet-Salque, Melanie and Whelton, Helen L. and Ivanova, Maria",
year = "2019",
abstract = "The spread of early farming across Europe from its origins in Southwest Asia was a culturally transformative process which took place over millennia. Within regions, the pace of the transition was probably related to the particular climatic and environmental conditions encountered, as well as the nature of localized hunter-gatherer and farmer interactions. The establishment of farming in the interior of the Balkans represents the first movement of Southwest Asian livestock beyond their natural climatic range, and widespread evidence now exists for early pottery being used extensively for dairying. However, pottery lipid residues from sites in the Iron Gates region of the Danube in the northern Balkans show that here, Neolithic pottery was being used predominantly for processing aquatic resources. This stands out not only within the surrounding region but also contrasts markedly with Neolithic pottery use across wider Europe. These findings provide evidence for the strategic diversity within the wider cultural and economic practices during the Neolithic, with this exceptional environmental and cultural setting offering alternative opportunities despite the dominance of farming in the wider region.",
publisher = "Royal Soc, London",
journal = "Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences",
title = "Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues",
number = "1894",
volume = "286",
doi = "10.1098/rspb.2018.2347",
url = "conv_354"
}
Cramp, L. J. E., Ethier, J., Urem-Kotsou, D., Bonsall, C., Borić, D., Boroneant, A., Evershed, R. P., Perić, S., Roffet-Salque, M., Whelton, H. L.,& Ivanova, M.. (2019). Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues. in Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences
Royal Soc, London., 286(1894).
https://doi.org/10.1098/rspb.2018.2347
conv_354
Cramp LJE, Ethier J, Urem-Kotsou D, Bonsall C, Borić D, Boroneant A, Evershed RP, Perić S, Roffet-Salque M, Whelton HL, Ivanova M. Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues. in Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences. 2019;286(1894).
doi:10.1098/rspb.2018.2347
conv_354 .
Cramp, Lucy J. E., Ethier, Jonathan, Urem-Kotsou, Dushka, Bonsall, Clive, Borić, Dušan, Boroneant, Adina, Evershed, Richard P., Perić, Slaviša, Roffet-Salque, Melanie, Whelton, Helen L., Ivanova, Maria, "Regional diversity in subsistence among early farmers in Southeast Europe revealed by archaeological organic residues" in Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences, 286, no. 1894 (2019),
https://doi.org/10.1098/rspb.2018.2347 .,
conv_354 .
52
25
5
25

Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia

Perić, Slaviša

(Cambridge Univ Press, Cambridge, 2017)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 2017
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/259
AB  - The Late Neolithic houses excavated at Drenovac, Serbia, rank amongst the best-preserved in Europe. In particular, the preservation of collapsed second-storey floors offers unique insights into household and social organisation. The site of Slatina-Turska esma, Drenovac, is located in the Middle Morava Valley of central Serbia (Figure 1). It is a deeply stratified site, with cultural deposits up to 6.5m thick, that spans two main periods of occupation (separated by a hiatus of approximately 700 years): the Early Neolithic Starevo Culture (6100-5900 BC) and the Late Neolithic Vina Culture (5300-4700/4500 BC). The site was first recorded in 1966, and the first large-scale excavations undertaken between 1968 and 1971 (Vetni 1974: 125-39; Peri 2004). In 2004, the Archaeological Institute in Belgrade conducted further excavations to improve understanding of the site's chronology, stratigraphy, formation processes and occupation dynamics (Peri 2009; Peri & Peri 2014). Geomagnetic surveys were carried out in parallel with further excavations undertaken between 2008 and 2011 in cooperation with the Romano-Germanic Commission of the German Archaeological Institute (Peri et al. 2016) and, between 2012 and 2013, with the Viminacium Centre for New Technologies. An extensive geomagnetic survey here offers extraordinary insights into the layout and extent of the Late Neolithic settlement, and has enabled targeted excavations (Figure 1).
PB  - Cambridge Univ Press, Cambridge
T2  - Antiquity
T1  - Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia
IS  - 357
VL  - 91
DO  - 10.15184/aqy.2017.41
UR  - conv_364
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša",
year = "2017",
abstract = "The Late Neolithic houses excavated at Drenovac, Serbia, rank amongst the best-preserved in Europe. In particular, the preservation of collapsed second-storey floors offers unique insights into household and social organisation. The site of Slatina-Turska esma, Drenovac, is located in the Middle Morava Valley of central Serbia (Figure 1). It is a deeply stratified site, with cultural deposits up to 6.5m thick, that spans two main periods of occupation (separated by a hiatus of approximately 700 years): the Early Neolithic Starevo Culture (6100-5900 BC) and the Late Neolithic Vina Culture (5300-4700/4500 BC). The site was first recorded in 1966, and the first large-scale excavations undertaken between 1968 and 1971 (Vetni 1974: 125-39; Peri 2004). In 2004, the Archaeological Institute in Belgrade conducted further excavations to improve understanding of the site's chronology, stratigraphy, formation processes and occupation dynamics (Peri 2009; Peri & Peri 2014). Geomagnetic surveys were carried out in parallel with further excavations undertaken between 2008 and 2011 in cooperation with the Romano-Germanic Commission of the German Archaeological Institute (Peri et al. 2016) and, between 2012 and 2013, with the Viminacium Centre for New Technologies. An extensive geomagnetic survey here offers extraordinary insights into the layout and extent of the Late Neolithic settlement, and has enabled targeted excavations (Figure 1).",
publisher = "Cambridge Univ Press, Cambridge",
journal = "Antiquity",
title = "Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia",
number = "357",
volume = "91",
doi = "10.15184/aqy.2017.41",
url = "conv_364"
}
Perić, S.. (2017). Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia. in Antiquity
Cambridge Univ Press, Cambridge., 91(357).
https://doi.org/10.15184/aqy.2017.41
conv_364
Perić S. Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia. in Antiquity. 2017;91(357).
doi:10.15184/aqy.2017.41
conv_364 .
Perić, Slaviša, "Drenovac: a Neolithic settlement in the Middle Morava Valley, Serbia" in Antiquity, 91, no. 357 (2017),
https://doi.org/10.15184/aqy.2017.41 .,
conv_364 .
15
1
1
1

Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers

Roffet-Salque, Melanie; Regert, Martine; Evershed, Richard R.; Outram, Alan K.; Cramp, Lucy J. E.; Decavallas, Orestes; Dunne, Julie; Gerbault, Pascale; Mileto, Simona; Mirabaud, Sigrid; Paakkonen, Mirva; Smyth, Jessica; Soberl, Lucija; Whelton, Helen L.; Alday-Ruiz, Alfonso; Asplund, Henrik; Bartkowiak, Marta; Bayer-Niemeier, Eva; Belhouchet, Lotfi; Bernardini, Federico; Budja, Mihael; Cooney, Gabriel; Cubas, Miriam; Danaher, Ed M.; Diniz, Mariana; Domboroczki, Laszlo; Fabbri, Cristina; Gonzalez-Urquijo, Jesus E.; Guilaine, Jean; Hachi, Slimane; Hartwell, Barrie N.; Hofmann, Daniela; Hohle, Isabel; Ibanez, Juan J.; Karul, Necmi; Kherbouche, Farid; Kiely, Jacinta; Kotsakis, Kostas; Lueth, Friedrich; Mallory, James P.; Manen, Claire; Marciniak, Arkadiusz; Maurice-Chabard, Brigitte; McGonigle, Martin A.; Mulazzani, Simone; Ozdogan, Mehmet; Peric, Olga S.; Perić, Slaviša; Petrasch, Joerg; Petrequin, Anne-Marie; Petrequie, Pierre; Poensgen, Ulrike; Pollard, Joshua C.; Poplin, Francois; Radi, Giovanna; Stadler, Peter; Staeuble, Harald; Tasić, Nenad; Urem-Kotsou, Dushka; Vukovic, Jasna B.; Walsh, Fintan; Whittle, Alasdair; Wolfram, Sabine; Zapata-Pena, Lydia; Zoughlami, Jamel

(Nature Publishing Group, London, 2015)

TY  - JOUR
AU  - Roffet-Salque, Melanie
AU  - Regert, Martine
AU  - Evershed, Richard R.
AU  - Outram, Alan K.
AU  - Cramp, Lucy J. E.
AU  - Decavallas, Orestes
AU  - Dunne, Julie
AU  - Gerbault, Pascale
AU  - Mileto, Simona
AU  - Mirabaud, Sigrid
AU  - Paakkonen, Mirva
AU  - Smyth, Jessica
AU  - Soberl, Lucija
AU  - Whelton, Helen L.
AU  - Alday-Ruiz, Alfonso
AU  - Asplund, Henrik
AU  - Bartkowiak, Marta
AU  - Bayer-Niemeier, Eva
AU  - Belhouchet, Lotfi
AU  - Bernardini, Federico
AU  - Budja, Mihael
AU  - Cooney, Gabriel
AU  - Cubas, Miriam
AU  - Danaher, Ed M.
AU  - Diniz, Mariana
AU  - Domboroczki, Laszlo
AU  - Fabbri, Cristina
AU  - Gonzalez-Urquijo, Jesus E.
AU  - Guilaine, Jean
AU  - Hachi, Slimane
AU  - Hartwell, Barrie N.
AU  - Hofmann, Daniela
AU  - Hohle, Isabel
AU  - Ibanez, Juan J.
AU  - Karul, Necmi
AU  - Kherbouche, Farid
AU  - Kiely, Jacinta
AU  - Kotsakis, Kostas
AU  - Lueth, Friedrich
AU  - Mallory, James P.
AU  - Manen, Claire
AU  - Marciniak, Arkadiusz
AU  - Maurice-Chabard, Brigitte
AU  - McGonigle, Martin A.
AU  - Mulazzani, Simone
AU  - Ozdogan, Mehmet
AU  - Peric, Olga S.
AU  - Perić, Slaviša
AU  - Petrasch, Joerg
AU  - Petrequin, Anne-Marie
AU  - Petrequie, Pierre
AU  - Poensgen, Ulrike
AU  - Pollard, Joshua C.
AU  - Poplin, Francois
AU  - Radi, Giovanna
AU  - Stadler, Peter
AU  - Staeuble, Harald
AU  - Tasić, Nenad
AU  - Urem-Kotsou, Dushka
AU  - Vukovic, Jasna B.
AU  - Walsh, Fintan
AU  - Whittle, Alasdair
AU  - Wolfram, Sabine
AU  - Zapata-Pena, Lydia
AU  - Zoughlami, Jamel
PY  - 2015
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/241
AB  - The pressures on honeybee (Apis mellifera) populations, resulting from threats by modern pesticides, parasites, predators and diseases, have raised awareness of the economic importance and critical role this insect plays in agricultural societies across the globe. However, the association of humans with A. mellifera predates post-industrial-revolution agriculture, as evidenced by the widespread presence of ancient Egyptian bee iconography dating to the Old Kingdom (approximately 2400 BC)(1). There are also indications of Stone Age people harvesting bee products; for example, honey hunting is interpreted from rock art(2) in a prehistoric Holocene context and a beeswax find in a pre-agriculturalist site(3). However, when and where the regular association of A. mellifera with agriculturalists emerged is unknown(4). One of the major products of A. mellifera is beeswax, which is composed of a complex suite of lipids including n-alkanes, n-alkanoic acids and fatty acyl wax esters. The composition is highly constant as it is determined genetically through the insect's biochemistry. Thus, the chemical 'fingerprint' of beeswax provides a reliable basis for detecting this commodity in organic residues preserved at archaeological sites, which we now use to trace the exploitation by humans of A. mellifera temporally and spatially. Here we present secure identifications of beeswax in lipid residues preserved in pottery vessels of Neolithic Old World farmers. The geographical range of bee product exploitation is traced in Neolithic Europe, the Near East and North Africa, providing the palaeoecological range of honeybees during prehistory. Temporally, we demonstrate that bee products were exploited continuously, and probably extensively in some regions, at least from the seventh millennium cal BC, likely fulfilling a variety of technological and cultural functions. The close association of A. mellifera with Neolithic farming communities dates to the early onset of agriculture and may provide evidence for the beginnings of a domestication process.
PB  - Nature Publishing Group, London
T2  - Nature
T1  - Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers
EP  - +
IS  - 7577
SP  - 226
VL  - 527
DO  - 10.1038/nature15757
UR  - conv_369
ER  - 
@article{
author = "Roffet-Salque, Melanie and Regert, Martine and Evershed, Richard R. and Outram, Alan K. and Cramp, Lucy J. E. and Decavallas, Orestes and Dunne, Julie and Gerbault, Pascale and Mileto, Simona and Mirabaud, Sigrid and Paakkonen, Mirva and Smyth, Jessica and Soberl, Lucija and Whelton, Helen L. and Alday-Ruiz, Alfonso and Asplund, Henrik and Bartkowiak, Marta and Bayer-Niemeier, Eva and Belhouchet, Lotfi and Bernardini, Federico and Budja, Mihael and Cooney, Gabriel and Cubas, Miriam and Danaher, Ed M. and Diniz, Mariana and Domboroczki, Laszlo and Fabbri, Cristina and Gonzalez-Urquijo, Jesus E. and Guilaine, Jean and Hachi, Slimane and Hartwell, Barrie N. and Hofmann, Daniela and Hohle, Isabel and Ibanez, Juan J. and Karul, Necmi and Kherbouche, Farid and Kiely, Jacinta and Kotsakis, Kostas and Lueth, Friedrich and Mallory, James P. and Manen, Claire and Marciniak, Arkadiusz and Maurice-Chabard, Brigitte and McGonigle, Martin A. and Mulazzani, Simone and Ozdogan, Mehmet and Peric, Olga S. and Perić, Slaviša and Petrasch, Joerg and Petrequin, Anne-Marie and Petrequie, Pierre and Poensgen, Ulrike and Pollard, Joshua C. and Poplin, Francois and Radi, Giovanna and Stadler, Peter and Staeuble, Harald and Tasić, Nenad and Urem-Kotsou, Dushka and Vukovic, Jasna B. and Walsh, Fintan and Whittle, Alasdair and Wolfram, Sabine and Zapata-Pena, Lydia and Zoughlami, Jamel",
year = "2015",
abstract = "The pressures on honeybee (Apis mellifera) populations, resulting from threats by modern pesticides, parasites, predators and diseases, have raised awareness of the economic importance and critical role this insect plays in agricultural societies across the globe. However, the association of humans with A. mellifera predates post-industrial-revolution agriculture, as evidenced by the widespread presence of ancient Egyptian bee iconography dating to the Old Kingdom (approximately 2400 BC)(1). There are also indications of Stone Age people harvesting bee products; for example, honey hunting is interpreted from rock art(2) in a prehistoric Holocene context and a beeswax find in a pre-agriculturalist site(3). However, when and where the regular association of A. mellifera with agriculturalists emerged is unknown(4). One of the major products of A. mellifera is beeswax, which is composed of a complex suite of lipids including n-alkanes, n-alkanoic acids and fatty acyl wax esters. The composition is highly constant as it is determined genetically through the insect's biochemistry. Thus, the chemical 'fingerprint' of beeswax provides a reliable basis for detecting this commodity in organic residues preserved at archaeological sites, which we now use to trace the exploitation by humans of A. mellifera temporally and spatially. Here we present secure identifications of beeswax in lipid residues preserved in pottery vessels of Neolithic Old World farmers. The geographical range of bee product exploitation is traced in Neolithic Europe, the Near East and North Africa, providing the palaeoecological range of honeybees during prehistory. Temporally, we demonstrate that bee products were exploited continuously, and probably extensively in some regions, at least from the seventh millennium cal BC, likely fulfilling a variety of technological and cultural functions. The close association of A. mellifera with Neolithic farming communities dates to the early onset of agriculture and may provide evidence for the beginnings of a domestication process.",
publisher = "Nature Publishing Group, London",
journal = "Nature",
title = "Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers",
pages = "+-226",
number = "7577",
volume = "527",
doi = "10.1038/nature15757",
url = "conv_369"
}
Roffet-Salque, M., Regert, M., Evershed, R. R., Outram, A. K., Cramp, L. J. E., Decavallas, O., Dunne, J., Gerbault, P., Mileto, S., Mirabaud, S., Paakkonen, M., Smyth, J., Soberl, L., Whelton, H. L., Alday-Ruiz, A., Asplund, H., Bartkowiak, M., Bayer-Niemeier, E., Belhouchet, L., Bernardini, F., Budja, M., Cooney, G., Cubas, M., Danaher, E. M., Diniz, M., Domboroczki, L., Fabbri, C., Gonzalez-Urquijo, J. E., Guilaine, J., Hachi, S., Hartwell, B. N., Hofmann, D., Hohle, I., Ibanez, J. J., Karul, N., Kherbouche, F., Kiely, J., Kotsakis, K., Lueth, F., Mallory, J. P., Manen, C., Marciniak, A., Maurice-Chabard, B., McGonigle, M. A., Mulazzani, S., Ozdogan, M., Peric, O. S., Perić, S., Petrasch, J., Petrequin, A., Petrequie, P., Poensgen, U., Pollard, J. C., Poplin, F., Radi, G., Stadler, P., Staeuble, H., Tasić, N., Urem-Kotsou, D., Vukovic, J. B., Walsh, F., Whittle, A., Wolfram, S., Zapata-Pena, L.,& Zoughlami, J.. (2015). Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers. in Nature
Nature Publishing Group, London., 527(7577), 226-+.
https://doi.org/10.1038/nature15757
conv_369
Roffet-Salque M, Regert M, Evershed RR, Outram AK, Cramp LJE, Decavallas O, Dunne J, Gerbault P, Mileto S, Mirabaud S, Paakkonen M, Smyth J, Soberl L, Whelton HL, Alday-Ruiz A, Asplund H, Bartkowiak M, Bayer-Niemeier E, Belhouchet L, Bernardini F, Budja M, Cooney G, Cubas M, Danaher EM, Diniz M, Domboroczki L, Fabbri C, Gonzalez-Urquijo JE, Guilaine J, Hachi S, Hartwell BN, Hofmann D, Hohle I, Ibanez JJ, Karul N, Kherbouche F, Kiely J, Kotsakis K, Lueth F, Mallory JP, Manen C, Marciniak A, Maurice-Chabard B, McGonigle MA, Mulazzani S, Ozdogan M, Peric OS, Perić S, Petrasch J, Petrequin A, Petrequie P, Poensgen U, Pollard JC, Poplin F, Radi G, Stadler P, Staeuble H, Tasić N, Urem-Kotsou D, Vukovic JB, Walsh F, Whittle A, Wolfram S, Zapata-Pena L, Zoughlami J. Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers. in Nature. 2015;527(7577):226-+.
doi:10.1038/nature15757
conv_369 .
Roffet-Salque, Melanie, Regert, Martine, Evershed, Richard R., Outram, Alan K., Cramp, Lucy J. E., Decavallas, Orestes, Dunne, Julie, Gerbault, Pascale, Mileto, Simona, Mirabaud, Sigrid, Paakkonen, Mirva, Smyth, Jessica, Soberl, Lucija, Whelton, Helen L., Alday-Ruiz, Alfonso, Asplund, Henrik, Bartkowiak, Marta, Bayer-Niemeier, Eva, Belhouchet, Lotfi, Bernardini, Federico, Budja, Mihael, Cooney, Gabriel, Cubas, Miriam, Danaher, Ed M., Diniz, Mariana, Domboroczki, Laszlo, Fabbri, Cristina, Gonzalez-Urquijo, Jesus E., Guilaine, Jean, Hachi, Slimane, Hartwell, Barrie N., Hofmann, Daniela, Hohle, Isabel, Ibanez, Juan J., Karul, Necmi, Kherbouche, Farid, Kiely, Jacinta, Kotsakis, Kostas, Lueth, Friedrich, Mallory, James P., Manen, Claire, Marciniak, Arkadiusz, Maurice-Chabard, Brigitte, McGonigle, Martin A., Mulazzani, Simone, Ozdogan, Mehmet, Peric, Olga S., Perić, Slaviša, Petrasch, Joerg, Petrequin, Anne-Marie, Petrequie, Pierre, Poensgen, Ulrike, Pollard, Joshua C., Poplin, Francois, Radi, Giovanna, Stadler, Peter, Staeuble, Harald, Tasić, Nenad, Urem-Kotsou, Dushka, Vukovic, Jasna B., Walsh, Fintan, Whittle, Alasdair, Wolfram, Sabine, Zapata-Pena, Lydia, Zoughlami, Jamel, "Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers" in Nature, 527, no. 7577 (2015):226-+,
https://doi.org/10.1038/nature15757 .,
conv_369 .
591
104
84
99

O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice

Antonović, Dragana; Perić, Slaviša

(Arheološki institut, Beograd, 2012)

TY  - JOUR
AU  - Antonović, Dragana
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 2012
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/168
AB  - Nekoliko kamenih i koštanih predmeta iz Belice (lokaliteti Pojate-Pojilo i Livade) i Lozovika (lokalitet Repuška), kod Jagodine, bili su tokom 2004. i 2010. godine podvrgnuti mikroskopskom ispitivanju. Tragovi obrade konstatovani na njima ukazuju na upotrebu brusnog alata sa velikim brojem obrtaja u njihovoj izradi. U radu je dat kritički osvrt na uslove nalaza predmeta sa lokaliteta Pojate-Pojilo u Belici, kao i na sam način izrade objekata 'neolitske umetničke plastike' iz okoline Jagodine. Arheološka istraživanja koja su na neolitskom lokalitetu u Belici izvedena avgusta 2003. godine nisu dala nijedan nalaz takve vrste. Na osnovu svega je zaključeno da pomenuti predmeti ne mogu biti ni neolitske niti praistorijske provenijencije.
AB  - The objects of 'Neolithic plastic art' from Belica, made from baked clay, stone and bone, have been arriving at the Regional Museum in Jagodina since 1991. These are accidental finds which never caught the attention of experts, even though one of them, a figurine from black rock which arrived at the museum in 1992, has been a part of a permanent exhibition. Almost two decades after its arrival at the museum, the archaeologist Dr Milorad Stojić would place it among the most substantial finds of Neolithic figural plastic, identifying it as the Proto-Starčevo culture, dated to 6000 years BC and named it the 'Great Mother', linking her to the Neolithic cult of fertility (Stojić 2011, 344) Asignificantly greater number of objects from Belica since 2001, first as accidental finds by Života Milanović, an associate of the Regional Museum in Jagodina, arrived to Dr Milorad Stojić who undertook a one-day protective intervention at the site of Pojate-Pojilo in Belica village, the exact area from which previously collected finds originated. Ashort excavation, which was 'less than two full hours of work' (according to the Report of the excavation), was carried out in January 2002. On that occasion a pit, which was only 10 cm deep and located on the surface of the village dirt road, was investigated (fig. 1). The excavation, together with the appropriate technical documentation, has not yet been published. The discovered pit was located in the middle of the dirt road which was used by agricultural machinery and which had, on several occasions prior to the exploration in 2002, been repaired by heavy construction machinery. In the years following 2003, two more groups of finds of art objects from the Early Neolithic were discovered in Belica and Lozovik (Stojić 2008, 73). In the Livade site in Belica, which is 500 m from the site of Pojate-Pojilo, four objects made of stone were found. In Lozovik, in the Repuška site, three figurines made of deer bone were discovered. In both sites the finds of the aforementioned objects were followed, according to the author, by finds of Proto- Starčevo ceramics. More detailed descriptions of the locations, conditions of discovery and subsequent finds do not exist. In August 2003, within the usual activities of the project Permanent Archaeological Workshop - Central Pomoravlje in Neolithisation of South East Europe, under the supervision of S. Perić, in the Pojate-Pojilo site in Belica, some sondage excavation was performed. One of the reasons this precise location was chosen for exploration was that stone plastic finds are attributed to it, for which there are no suitable analogies within the Middle or Late Neolithic Starčevo culture. Two sondages of 5 x 5 m (fig. 2) were explored. The results of the exploration were modest, which was in accordance with expectations based on several visits made to all three Neolithic sites in Belica village. One smaller Late Neolithic settlement from the Proto-Starčevo period existed on this location. In conclusion, it should be mentioned that none of the finds from this exploration could be connected to the accidental finds of stone plastic from the village road even though, during the time of the exploration, daily surface prospecting of this and the two neighbouring Neolithic sites was carried out. A detailed inspection of the profile, which is cut by the village road where it is believed that there was a Neolithic pit of about 1m in depth, was also performed. The village road, as we originally found it, worn out and uneven, with around twenty centimeter deep tracks made by tractor wheels and with no clods of turf on it, didn’t leave the impression that an only 10 cm deep bottom of a pit could be preserved (fig. 3). The objects discovered in the pit explored in 2002 include: 60 stone, 9 ceramic and 11 bone and deer horn objects. Within this number are also included the objects found in 2001 in the immediate vicinity of the pit (Stojić 2011, 341-342). The most numerous are anthropomorphic figurines, and besides them there are several examples of sacrificial altars, conical objects (pintadera), axe figurines and one rectangular plate. Ceramic figurines from Belica, which in their form resemble the Palaeolithic Venus figurines, were made from insufficiently refined soil, which is a practice completely opposite to the one noticed on the figurines from the other Neolithic sites of the Central Balkans. The soil from which they were made resembles that used for making rough ceramics or for building houses (daub). Therefore, our doubt that we are dealing here with figurines which resulted from the mechanical treatment of already baked soil, and not with objects which got their final form in raw clay prior to baking, is not surprising. The same is true with bone objects in which subsequent work is visible on a piece of bone which remained in the ground for a number of centuries. By courtesy of Dr Milorad Stojić, an archaeologist to whom Života Milanović, the sole discoverer of these objects, was bringing finds from Belica, and who was digging the pit with the group of art objects finds, the authors of this paper had an opportunity to thoroughly microscopically examine several stone and bone objects from Belica (the Pojate-Pojilo and Livade sites) and from Lozovik (the Repuška site). Specifically, we are talking about five stone and four bone objects (fig. 4). The examination of traces of the treatment on the surface of these objects clearly showed that we are dealing with objects which had been mechanically treated by grinding tools spinning at a large number of rotations per minute. The results of this kind of treatment are fine, narrow, uninterrupted parallel grooves (fig. 5-10). After manual treatment with a grindstone of natural sandstone or by using only sand, only short grooves, which are significantly wider and not perfectly parallel, remain (fig. 11). With bone objects the situation is slightly different. Bones from the archaeological stratum were used, on which a subsequent treatment was performed which removed the darker coloured patina. Microscopic evidence of the working of the bone also shows the use of a grinding tool spinning at a large number of rotations (fig. 9-10). The case of the 'Serpentine figurine' is particularly interesting. On a simply crafted awl, which can be dated to the Neolithic period and beyond, a spirally carved embellishment was added (fig. 13). The difference in colour between the spiral detail and the rest of the awl indicates a large time interval between the making of the awl and the addition of the decoration. A fortunate circumstance in the story about the 'Neolithic art objects' from Belica is that they have not been accepted in Serbian archaeology. If we exclude the works of M. Stojić, the finds from Belica, glorified for their beauty, symbolism and originality, have not yet found their place in archaeological literature. There are no texts which even mention them as analogies for some other cult or art creations from the Neolithic. For this reason, this critical approach also happened at the right moment. If Serbian archaeology had not made any comments about the finds from Belica, for which there is some doubt as to whether they actually are of Neolithic origin, perhaps the damage caused by it would have been deeper and more noticeable. The question as to whether we could then talk about the Serbian 'Neolithic deception from Belica' is one whose answer the authors of this paper did not want to wait for with their arms folded.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice
T1  - About neolithic authenticity of finds from Belica
EP  - 268
IS  - 62
SP  - 257
DO  - 10.2298/STA1262257A
UR  - conv_651
ER  - 
@article{
author = "Antonović, Dragana and Perić, Slaviša",
year = "2012",
abstract = "Nekoliko kamenih i koštanih predmeta iz Belice (lokaliteti Pojate-Pojilo i Livade) i Lozovika (lokalitet Repuška), kod Jagodine, bili su tokom 2004. i 2010. godine podvrgnuti mikroskopskom ispitivanju. Tragovi obrade konstatovani na njima ukazuju na upotrebu brusnog alata sa velikim brojem obrtaja u njihovoj izradi. U radu je dat kritički osvrt na uslove nalaza predmeta sa lokaliteta Pojate-Pojilo u Belici, kao i na sam način izrade objekata 'neolitske umetničke plastike' iz okoline Jagodine. Arheološka istraživanja koja su na neolitskom lokalitetu u Belici izvedena avgusta 2003. godine nisu dala nijedan nalaz takve vrste. Na osnovu svega je zaključeno da pomenuti predmeti ne mogu biti ni neolitske niti praistorijske provenijencije., The objects of 'Neolithic plastic art' from Belica, made from baked clay, stone and bone, have been arriving at the Regional Museum in Jagodina since 1991. These are accidental finds which never caught the attention of experts, even though one of them, a figurine from black rock which arrived at the museum in 1992, has been a part of a permanent exhibition. Almost two decades after its arrival at the museum, the archaeologist Dr Milorad Stojić would place it among the most substantial finds of Neolithic figural plastic, identifying it as the Proto-Starčevo culture, dated to 6000 years BC and named it the 'Great Mother', linking her to the Neolithic cult of fertility (Stojić 2011, 344) Asignificantly greater number of objects from Belica since 2001, first as accidental finds by Života Milanović, an associate of the Regional Museum in Jagodina, arrived to Dr Milorad Stojić who undertook a one-day protective intervention at the site of Pojate-Pojilo in Belica village, the exact area from which previously collected finds originated. Ashort excavation, which was 'less than two full hours of work' (according to the Report of the excavation), was carried out in January 2002. On that occasion a pit, which was only 10 cm deep and located on the surface of the village dirt road, was investigated (fig. 1). The excavation, together with the appropriate technical documentation, has not yet been published. The discovered pit was located in the middle of the dirt road which was used by agricultural machinery and which had, on several occasions prior to the exploration in 2002, been repaired by heavy construction machinery. In the years following 2003, two more groups of finds of art objects from the Early Neolithic were discovered in Belica and Lozovik (Stojić 2008, 73). In the Livade site in Belica, which is 500 m from the site of Pojate-Pojilo, four objects made of stone were found. In Lozovik, in the Repuška site, three figurines made of deer bone were discovered. In both sites the finds of the aforementioned objects were followed, according to the author, by finds of Proto- Starčevo ceramics. More detailed descriptions of the locations, conditions of discovery and subsequent finds do not exist. In August 2003, within the usual activities of the project Permanent Archaeological Workshop - Central Pomoravlje in Neolithisation of South East Europe, under the supervision of S. Perić, in the Pojate-Pojilo site in Belica, some sondage excavation was performed. One of the reasons this precise location was chosen for exploration was that stone plastic finds are attributed to it, for which there are no suitable analogies within the Middle or Late Neolithic Starčevo culture. Two sondages of 5 x 5 m (fig. 2) were explored. The results of the exploration were modest, which was in accordance with expectations based on several visits made to all three Neolithic sites in Belica village. One smaller Late Neolithic settlement from the Proto-Starčevo period existed on this location. In conclusion, it should be mentioned that none of the finds from this exploration could be connected to the accidental finds of stone plastic from the village road even though, during the time of the exploration, daily surface prospecting of this and the two neighbouring Neolithic sites was carried out. A detailed inspection of the profile, which is cut by the village road where it is believed that there was a Neolithic pit of about 1m in depth, was also performed. The village road, as we originally found it, worn out and uneven, with around twenty centimeter deep tracks made by tractor wheels and with no clods of turf on it, didn’t leave the impression that an only 10 cm deep bottom of a pit could be preserved (fig. 3). The objects discovered in the pit explored in 2002 include: 60 stone, 9 ceramic and 11 bone and deer horn objects. Within this number are also included the objects found in 2001 in the immediate vicinity of the pit (Stojić 2011, 341-342). The most numerous are anthropomorphic figurines, and besides them there are several examples of sacrificial altars, conical objects (pintadera), axe figurines and one rectangular plate. Ceramic figurines from Belica, which in their form resemble the Palaeolithic Venus figurines, were made from insufficiently refined soil, which is a practice completely opposite to the one noticed on the figurines from the other Neolithic sites of the Central Balkans. The soil from which they were made resembles that used for making rough ceramics or for building houses (daub). Therefore, our doubt that we are dealing here with figurines which resulted from the mechanical treatment of already baked soil, and not with objects which got their final form in raw clay prior to baking, is not surprising. The same is true with bone objects in which subsequent work is visible on a piece of bone which remained in the ground for a number of centuries. By courtesy of Dr Milorad Stojić, an archaeologist to whom Života Milanović, the sole discoverer of these objects, was bringing finds from Belica, and who was digging the pit with the group of art objects finds, the authors of this paper had an opportunity to thoroughly microscopically examine several stone and bone objects from Belica (the Pojate-Pojilo and Livade sites) and from Lozovik (the Repuška site). Specifically, we are talking about five stone and four bone objects (fig. 4). The examination of traces of the treatment on the surface of these objects clearly showed that we are dealing with objects which had been mechanically treated by grinding tools spinning at a large number of rotations per minute. The results of this kind of treatment are fine, narrow, uninterrupted parallel grooves (fig. 5-10). After manual treatment with a grindstone of natural sandstone or by using only sand, only short grooves, which are significantly wider and not perfectly parallel, remain (fig. 11). With bone objects the situation is slightly different. Bones from the archaeological stratum were used, on which a subsequent treatment was performed which removed the darker coloured patina. Microscopic evidence of the working of the bone also shows the use of a grinding tool spinning at a large number of rotations (fig. 9-10). The case of the 'Serpentine figurine' is particularly interesting. On a simply crafted awl, which can be dated to the Neolithic period and beyond, a spirally carved embellishment was added (fig. 13). The difference in colour between the spiral detail and the rest of the awl indicates a large time interval between the making of the awl and the addition of the decoration. A fortunate circumstance in the story about the 'Neolithic art objects' from Belica is that they have not been accepted in Serbian archaeology. If we exclude the works of M. Stojić, the finds from Belica, glorified for their beauty, symbolism and originality, have not yet found their place in archaeological literature. There are no texts which even mention them as analogies for some other cult or art creations from the Neolithic. For this reason, this critical approach also happened at the right moment. If Serbian archaeology had not made any comments about the finds from Belica, for which there is some doubt as to whether they actually are of Neolithic origin, perhaps the damage caused by it would have been deeper and more noticeable. The question as to whether we could then talk about the Serbian 'Neolithic deception from Belica' is one whose answer the authors of this paper did not want to wait for with their arms folded.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice, About neolithic authenticity of finds from Belica",
pages = "268-257",
number = "62",
doi = "10.2298/STA1262257A",
url = "conv_651"
}
Antonović, D.,& Perić, S.. (2012). O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(62), 257-268.
https://doi.org/10.2298/STA1262257A
conv_651
Antonović D, Perić S. O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice. in Starinar. 2012;(62):257-268.
doi:10.2298/STA1262257A
conv_651 .
Antonović, Dragana, Perić, Slaviša, "O neolitskoj autentičnosti nalaza iz Belice" in Starinar, no. 62 (2012):257-268,
https://doi.org/10.2298/STA1262257A .,
conv_651 .

A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir

Perić, Slaviša; Nikolić, Dubravka

(Arheološki institut, Beograd, 2011)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
AU  - Nikolić, Dubravka
PY  - 2011
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/151
AB  - This paper presents the results of the analysis of the documentation from the
   excavations at the site of Lepenski Vir during two investigation campaigns in
   1966. The focus is on the analysis of the vertical stratigraphy and
   stratigraphic interrelations between the elements of the Mesolithic culture
   of Lepenski Vir, i.e. the layers associated with the Lepenski Vir I and II
   phases and the Neolithic settlement, in other words, the elements of the
   Lepenski Vir III phase.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir
EP  - 59
IS  - 61
SP  - 33
DO  - 10.2298/STA1161033P
UR  - conv_719
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša and Nikolić, Dubravka",
year = "2011",
abstract = "This paper presents the results of the analysis of the documentation from the
   excavations at the site of Lepenski Vir during two investigation campaigns in
   1966. The focus is on the analysis of the vertical stratigraphy and
   stratigraphic interrelations between the elements of the Mesolithic culture
   of Lepenski Vir, i.e. the layers associated with the Lepenski Vir I and II
   phases and the Neolithic settlement, in other words, the elements of the
   Lepenski Vir III phase.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir",
pages = "59-33",
number = "61",
doi = "10.2298/STA1161033P",
url = "conv_719"
}
Perić, S.,& Nikolić, D.. (2011). A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(61), 33-59.
https://doi.org/10.2298/STA1161033P
conv_719
Perić S, Nikolić D. A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir. in Starinar. 2011;(61):33-59.
doi:10.2298/STA1161033P
conv_719 .
Perić, Slaviša, Nikolić, Dubravka, "A contribution to understanding stratigraphy of Lepenski Vir" in Starinar, no. 61 (2011):33-59,
https://doi.org/10.2298/STA1161033P .,
conv_719 .
3

Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu

Perić, Slaviša

(Arheološki institut, Beograd, 2008)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 2008
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/109
AB  - Neolitsko nalazište Slatina-Turska česma, u literaturi poznatije kao Drenovac, zauzima površinu od oko 35 hektara sa moćnim kulturnim slojem, koji na pojedinim lokacijama premašuje 6 m dubine. Samo nalazište udaljeno je oko 9 km od Paraćina i pripada grupi neolitskih naselja na desnoj obali reke Morave, od čijeg korita je udaljeno oko 3,5 km. Danas se nalazište proteže sa obe strane autoputa Beograd - Niš, s napomenom da je veći deo nalazišta istočno od trase autoputa. Imajući u vidu sva dosadašnja tumačenja rezultata istraživanja u periodu od 1968. do 1971. godine, u okviru projekta 'Stalna arheološka radionica - srednje Pomoravlje u neolitizaciji jugoistočne Evrope', pristupilo se i revizionim arheološkim iskopavanjima, čiji je cilj bio provera ranijih stratigrafskih zapažanja. U tom smislu, u periodu 2004-2006. god. istraživana je sonda XV dimenzija 6 x 6 m. Zbog moćnosti kulturnog sloja, koji se na ovom delu nalazišta završavao na dubinama od oko 6 m, najstariji sloj nije istražen na celoj osnovi sonde, već samo njen jugoistočni deo, površine 15 m². Najstariji kulturni horizont sonde XV predstavlja jednu zatvorenu celinu, koja je od najstarijih vinčanskih objekata odvojena sa dva sloja naplavine - slojem žutog peska i slojem muljnog taloga u vidu sive glinovite zemlje. Čini ga naizgled kompaktni kulturni sloj masnije zemlje neujednačene debljine od 0,30 m u južnom profilu kvadranta 3 do 1,10-1,20 m u severnom profilu kvadranta 2. Iz ovog podatka jasno se vidi da je gornji nivo ovog sloja bio u izraženom padu po pravcu sever-jug, odnosno da se sloj vidno stanjuje od severnog ka južnom profilu. Donji nivo najstarijeg kulturnog horizonta u vidu sloja tamnosive zemlje, u stvari je ispuna nepravilnog ovalnog oblika, koja predstavlja ostatke jednog stambenog objekta delimično ukopanog u zdravicu. Iznad sloja ispune, odnosno ruševinskog sloja stambenog objekta, sloj zemlje neujednačene debljine znatno je svetliji i pokretnim nalazima siromašniji. O kulturnom karakteru i hronološkom položaju najstarijeg horizonta sonde XV najuverljivije govore pokretni nalazi iz navedenih celina. S jedne strane, imamo sam objekat i njegov ruševinski sloj, gde su pokretni nalazi bili i najbrojniji i kulturno-hronološki najosetljiviji. S druge strane, u sloju iznad ispune imamo situaciju da je gornji nivo ovog sloja skoro sterilan, sa sporadičnim i usitnjenim nalazima keramike, malobrojnim životinjskim kostima i retkim kremenim odbicima. Kada je u pitanju prisustvo nalaza u najstarijem stambenom objektu sonde XV, treba istaći da je materijal uglavnom bio koncentrisan na dnu jame, uz zapadni profil kvadranta 3, i to u plićim udubljenjima, koja najverovatnije predstavljaju naknadne deformacije usled pritiska. Budući da se radi o preliminarnim zapažanjima, za određivanje bliže kulturne pripadnosti nalaza i hronološkog položaja samog objekta najindikativniji su nalazi od pečene zemlje koji se mogu svrstati u tri grupe: keramičko posuđe nalazi opredeljeni kao nakit i tzv. amuleti. Na osnovu rezultata tipoloških analiza pokretnih nalaza može se konstatovati da su sve tri grupe nalaza, a posebno prva i treća, prepoznatiljive u kulturno-hronološkom smislu i da ih bez ikakve rezerve možemo opredeliti u starijeneolitske okvire, tj. rani period razvoja starčevačke kulture, odnosno Proto-Starčevo po D. Srejoviću. Drugi važan zaključak koji se može izvući iz analize pokretnih nalaza i stratigrafije odnosi se na pitanje kontinuiteta života u naselju u Drenovcu. Pokazalo se, naime, da je materijal iz samog objekta i iz sloja iznad ispune kulturno istorodan, s tim što u sloju iznad objekta imamo veoma malo pokretnih nalaza i što su fragemnti keramike jako usitnjeni, pa tako manje hronološki osetljivi. U svakom slučaju, i na sadašnjem stepenu obrađenosti materijala može se konstatovati da među materijalom ne postoji izraženija razlika, odnosno da u okviru najstarijeg kulturnog horizionta sonde XV ne postoje elementi na osnovu kojih bi se izvršila preciznija kulturno-hronološka diferencijacija, tj. nema osnova za definisanje različitih faza razvoja u okviru navedenih stratigrafskih jedinica. Ostaje otvoreno pitanje kako je došlo do formiranja sloja iznad ruševinskog sloja najstarijeg stambenog objekta na tom delu naselja i da li je on, pre prvog dokumentovanog plavljena tog dela naselja, bio ujednačene debljine i na delu naselja zahvaćenom južnom polovinom sonde, tj. kvadrantom 3, odnosno da li je njegov pad ka jugu samo posledica erozije. Međutim, sasvim je izvesno da između našeg starčevačkog i najranijih vinčanskih objekata, u kojima takođe imamo određene elemente starčevačke tradicije, ipak ne postoji kontinuitet, a to znači da ostaje otvoreno i pitanje da li na ovom naselju uopšte postoji karika koja povezuje starijeneolitski starčevački i vinčanski horizont. U svakom slučaju, može se konstatovati da najstariji kulturni horizont sonde XV predstavlja jednu zatvorenu i za kulturno-hronološka razmatranja potpuno pouzdanu celinu.
AB  - Re-excavation of a Neolithic site at Slatina - Turska česma in Drenovac near Paraćin started in 2004. Trench XV, with an area of 36 sq. m., was explored between 2004 and 2006. The cultural layer in this trench ended at the depth of approx. 6m, where a pit was noted and defined as a dwelling structure. The back-fill of the pit and the layer immediately above were covered with alluvium, so that the archaeological finds below the alluvium can be considered a closed unit. The results of the preliminary analyses of the stratigraphy and small finds below the alluvium have revealed that the pit had been abandoned before the flooding and that, for a longer period, there was no dwelling structure in that place. The main features of the small finds from the pit itself indicate the earlier Neolithic origin, i.e. the earlier period of the Starčevo culture group.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu
T1  - The oldest cultural horizon of trench XV at Drenovac
EP  - 50
IS  - 58
SP  - 29
DO  - 10.2298/STA0858029P
UR  - conv_747
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša",
year = "2008",
abstract = "Neolitsko nalazište Slatina-Turska česma, u literaturi poznatije kao Drenovac, zauzima površinu od oko 35 hektara sa moćnim kulturnim slojem, koji na pojedinim lokacijama premašuje 6 m dubine. Samo nalazište udaljeno je oko 9 km od Paraćina i pripada grupi neolitskih naselja na desnoj obali reke Morave, od čijeg korita je udaljeno oko 3,5 km. Danas se nalazište proteže sa obe strane autoputa Beograd - Niš, s napomenom da je veći deo nalazišta istočno od trase autoputa. Imajući u vidu sva dosadašnja tumačenja rezultata istraživanja u periodu od 1968. do 1971. godine, u okviru projekta 'Stalna arheološka radionica - srednje Pomoravlje u neolitizaciji jugoistočne Evrope', pristupilo se i revizionim arheološkim iskopavanjima, čiji je cilj bio provera ranijih stratigrafskih zapažanja. U tom smislu, u periodu 2004-2006. god. istraživana je sonda XV dimenzija 6 x 6 m. Zbog moćnosti kulturnog sloja, koji se na ovom delu nalazišta završavao na dubinama od oko 6 m, najstariji sloj nije istražen na celoj osnovi sonde, već samo njen jugoistočni deo, površine 15 m². Najstariji kulturni horizont sonde XV predstavlja jednu zatvorenu celinu, koja je od najstarijih vinčanskih objekata odvojena sa dva sloja naplavine - slojem žutog peska i slojem muljnog taloga u vidu sive glinovite zemlje. Čini ga naizgled kompaktni kulturni sloj masnije zemlje neujednačene debljine od 0,30 m u južnom profilu kvadranta 3 do 1,10-1,20 m u severnom profilu kvadranta 2. Iz ovog podatka jasno se vidi da je gornji nivo ovog sloja bio u izraženom padu po pravcu sever-jug, odnosno da se sloj vidno stanjuje od severnog ka južnom profilu. Donji nivo najstarijeg kulturnog horizonta u vidu sloja tamnosive zemlje, u stvari je ispuna nepravilnog ovalnog oblika, koja predstavlja ostatke jednog stambenog objekta delimično ukopanog u zdravicu. Iznad sloja ispune, odnosno ruševinskog sloja stambenog objekta, sloj zemlje neujednačene debljine znatno je svetliji i pokretnim nalazima siromašniji. O kulturnom karakteru i hronološkom položaju najstarijeg horizonta sonde XV najuverljivije govore pokretni nalazi iz navedenih celina. S jedne strane, imamo sam objekat i njegov ruševinski sloj, gde su pokretni nalazi bili i najbrojniji i kulturno-hronološki najosetljiviji. S druge strane, u sloju iznad ispune imamo situaciju da je gornji nivo ovog sloja skoro sterilan, sa sporadičnim i usitnjenim nalazima keramike, malobrojnim životinjskim kostima i retkim kremenim odbicima. Kada je u pitanju prisustvo nalaza u najstarijem stambenom objektu sonde XV, treba istaći da je materijal uglavnom bio koncentrisan na dnu jame, uz zapadni profil kvadranta 3, i to u plićim udubljenjima, koja najverovatnije predstavljaju naknadne deformacije usled pritiska. Budući da se radi o preliminarnim zapažanjima, za određivanje bliže kulturne pripadnosti nalaza i hronološkog položaja samog objekta najindikativniji su nalazi od pečene zemlje koji se mogu svrstati u tri grupe: keramičko posuđe nalazi opredeljeni kao nakit i tzv. amuleti. Na osnovu rezultata tipoloških analiza pokretnih nalaza može se konstatovati da su sve tri grupe nalaza, a posebno prva i treća, prepoznatiljive u kulturno-hronološkom smislu i da ih bez ikakve rezerve možemo opredeliti u starijeneolitske okvire, tj. rani period razvoja starčevačke kulture, odnosno Proto-Starčevo po D. Srejoviću. Drugi važan zaključak koji se može izvući iz analize pokretnih nalaza i stratigrafije odnosi se na pitanje kontinuiteta života u naselju u Drenovcu. Pokazalo se, naime, da je materijal iz samog objekta i iz sloja iznad ispune kulturno istorodan, s tim što u sloju iznad objekta imamo veoma malo pokretnih nalaza i što su fragemnti keramike jako usitnjeni, pa tako manje hronološki osetljivi. U svakom slučaju, i na sadašnjem stepenu obrađenosti materijala može se konstatovati da među materijalom ne postoji izraženija razlika, odnosno da u okviru najstarijeg kulturnog horizionta sonde XV ne postoje elementi na osnovu kojih bi se izvršila preciznija kulturno-hronološka diferencijacija, tj. nema osnova za definisanje različitih faza razvoja u okviru navedenih stratigrafskih jedinica. Ostaje otvoreno pitanje kako je došlo do formiranja sloja iznad ruševinskog sloja najstarijeg stambenog objekta na tom delu naselja i da li je on, pre prvog dokumentovanog plavljena tog dela naselja, bio ujednačene debljine i na delu naselja zahvaćenom južnom polovinom sonde, tj. kvadrantom 3, odnosno da li je njegov pad ka jugu samo posledica erozije. Međutim, sasvim je izvesno da između našeg starčevačkog i najranijih vinčanskih objekata, u kojima takođe imamo određene elemente starčevačke tradicije, ipak ne postoji kontinuitet, a to znači da ostaje otvoreno i pitanje da li na ovom naselju uopšte postoji karika koja povezuje starijeneolitski starčevački i vinčanski horizont. U svakom slučaju, može se konstatovati da najstariji kulturni horizont sonde XV predstavlja jednu zatvorenu i za kulturno-hronološka razmatranja potpuno pouzdanu celinu., Re-excavation of a Neolithic site at Slatina - Turska česma in Drenovac near Paraćin started in 2004. Trench XV, with an area of 36 sq. m., was explored between 2004 and 2006. The cultural layer in this trench ended at the depth of approx. 6m, where a pit was noted and defined as a dwelling structure. The back-fill of the pit and the layer immediately above were covered with alluvium, so that the archaeological finds below the alluvium can be considered a closed unit. The results of the preliminary analyses of the stratigraphy and small finds below the alluvium have revealed that the pit had been abandoned before the flooding and that, for a longer period, there was no dwelling structure in that place. The main features of the small finds from the pit itself indicate the earlier Neolithic origin, i.e. the earlier period of the Starčevo culture group.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu, The oldest cultural horizon of trench XV at Drenovac",
pages = "50-29",
number = "58",
doi = "10.2298/STA0858029P",
url = "conv_747"
}
Perić, S.. (2008). Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(58), 29-50.
https://doi.org/10.2298/STA0858029P
conv_747
Perić S. Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu. in Starinar. 2008;(58):29-50.
doi:10.2298/STA0858029P
conv_747 .
Perić, Slaviša, "Najstariji kulturni horizont sonde XV u Drenovcu" in Starinar, no. 58 (2008):29-50,
https://doi.org/10.2298/STA0858029P .,
conv_747 .
4

O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče

Perić, Slaviša; Nikolić, Dubravka

(Arheološki institut, Beograd, 2006)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
AU  - Nikolić, Dubravka
PY  - 2006
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/77
AB  - Jedan od najvažnijih elemenata na koje se M. Vasić oslanjao u svojim interpretacijama Vinče je kolektivni grob, tzv. kosturnica sa dromosom u kojoj je nađeno devet skeleta. Objekat je istražen 1931. godine, a s obzirom na to da je ukopan u lesnu zdravicu, pripisan je najstarijem horizontu naselja na Vinči. U radovima M. Vasića koji su nastali neposredno posle otkrića tog objekta, izgled "kosturnice i dromosa" su detaljno analizirani i rekonstruisani. Svoje zaključke o obliku kolektivnog groba M. Vasić je dopunio i znatno korigovao posle iskopavanja 1934. godine. Tada je zaključeno, naime, da tzv. kosturnica i dromos predstavljaju sastavne delove znatno većeg i složenijeg objekta, označenog kao zemunica Z. Detaljniji podaci o izgledu i sadržaju zemunice Z, u čijem sastavu su bili tzv. kosturnica i dromos, nisu publikovani. Nisu navedeni ni razlozi zbog kojih je grobni objekat označen kao zemunica. (Iako neadekvatni, termini kosturnica dromos i zemunica Z su prihvaćeni u stručnoj literaturi, najčešće kao sinonimi za kolektivni grob) Zbog Vasićeve tvrdnje da sve jame ukopane u les predstavljaju prve, privremene stambene objekte na Vinči, istovremene sa kosturnicom, odnosno zemunicom Z, skromnog obima publikovane građe i dokumentacije, rasprave o kulturnom karakteru i odnosu kosturnice i zemunice Z, sadržaju jama ukopanih u les i mogućnosti postojanja starčevačkog naselja na Vinči, ostale su na nivou pretpostavki i neusaglašenih, često i suprotstavljenih stavova. Čini se da su stavovi gotovo svih autora jedinstveni samo kada je u pitanju grobnica sa dromosom (kosturnica), ali ne i zemunica Z. Većina istraživača smatra, naime, da kosturnica pripada nosiocima starčevačke kulture, dok se o zemunici Z, njenom karakteru i sadržaju, kao uostalom i o svim ostalim jamama na Vinči, stavovi znatno razlikuju. Grob u najdubljim slojevima Vinče je veoma dugo predstavljao jedinstven slučaj kolektivnog sahranjivanja na teritoriji starčevačke kulture u kojoj su grobovi uglavnom predstavljeni jamama u kojima je sahranjen najčešće po jedan, veoma retko dva ili više pokojnika. Zbog toga je verovatno kosturnica sa dromosom u stručnoj literaturi retko pominjana, najčešće u okviru većih sinteza o starčevačkoj kulturi, ili u raspravama o stratigrafiji Vinče i karakteru jama u najdubljim slojevima tog lokaliteta, odnosno u radovima koji ne podrazumevaju i pokušaj tumačenja takvog oblika sahranjivanja. Različita tumačenja stratigrafskog, hronološkog i kulturnog odnosa kosturnice i zemunice Z, njihovog sadržaja i odnosa prema ostalim jamama, nametnula su, u cilju razjašnjenja kolektivnog groba, detaljnu analizu celokupne raspoložive građe, nepublikovane dokumentacije i studijske zbirke pokretnih nalaza. Treba napomenuti da su neki od nesporazuma i kontradiktornih interpretacija najstarijih slojeva i objekata na Vinči delimično prouzrokovani činjenicom da grobni objekat nije istražen u kontinuitetu, što je uticalo na način publikovanja rezultata iskopavanja, kao i na moguće stvaranje pogrešnog utiska o postojanju horizontalne stratigrafije unutar objekta, odnosno naknadnog proširivanja prvobitno iskopane grobne ili zemuničke jame. Drugi mogući uzrok nesporazuma leži u činjenici da su svi objekti ukopani u les, bez obzira na njihove dimenzije oblik i sadržaj, označeni kao zemunice. Zbog toga je do danas ostalo nerazjašnjeno da li termin zemunica Z označava složenu grobnu strukturu u obliku višećelične zemunice u čijem sastavu se nalaze i tzv. kosturnica i dromos; stambeni objekat koji je sekundarno iskorišćen za sahranu većeg broja pokojnika, ili su zemunica Z i kosturnica sa dromosom dva različita objekta među kojima postoji, možda, i kulturno-hronološka razlika. Čini se da su stavovi M. Vasića, ali i njegove nedoumice, najjasnije iskazani u dnevnicima iskopavanja. Naime, u kampanji 1931. godine istražen je u najdubljem sloju ukopan u les, prostor koji je svojim oblikom i sadržajem odavao utisak zasebne celine. S obzirom na to da se ukopani objekat sastojao od dva "udubljenja", sa devet skeleta u dubljem, definisan je kao kosturnica (grobnica) sa dromosom. Zbog specifičnog oblika objekta zaključeno je da su grobovi pokojnika u najdubljem horizontu Vinče izrađivani u obliku stanova za žive, tj. u obliku zemunica. Drugi deo grobnog objekta ukopanog u zdravicu istražen je 1934. godine. Terenski dnevnik svedoči o tome da je on tokom iskopavanja, iako u neposrednoj blizini "kosturnice ", shvaćen kao posebna celina koju čine tri ukopana "odeljenja", i po inerciji, kao i ostali ukopani objekti, označen kao zemunica (Z). Neuobičajen je, međutim, način na koji su pokretni nalazi iz tog objekta označeni u dnevniku, kao i oznake na samim nalazima. Za razliku od nalaza iz ostalih jama, na kojima se uvek nalazi oznaka jame iz koje potiču, na nalazima iz zemunice Z upisana je godina iskopavanja i relativna dubina. Razlozi takvog obeležavanja nalaza, koje izostavlja oznaku jame, nisu poznati, iako se u dnevniku jasno naglašava da potiču iz zemunice Z. Svoj konačan stav o zemunici Z (funkciji, dimenzijama "udubljenjima" koja se nalaze u njenom sastavu) M. Vasić je formirao tek nakon završetka istraživanja 1934. godine, upoređivanja i povezivanja osnova koje prikazuju situaciju sa ukopanim objektima na nivou lesa iz 1931. i 1934. godine. Verovatno je tek nakon povezivanja skice zemunice Z iz 1934. godine i skice kosturnice iz 1931. godine i utvrđivanja činjenice da se, u dnevniku pomenuta, najdublja tačka zemunice Z ne nalazi u blizini kosturnice, već u okviru nje, bio u mogućnosti da zaključi da kosturnica i dromos ne predstavljaju samostalan objekat, već sastavne delove zemunice Z. S obzirom na to da u publikacijama o Vinči naziv objekta nije izmenjen, moglo bi se pretpostaviti da Vasić, kao primarnu, naglašava stambenu funkciju tog objekta. Čini se, međutim, da otkriveni objekat nije u funkcionalnom smislu izjednačavan sa stambenim objektom, već je termin zemunica korišćen sa namerom da se donekle objasni smisao pogrebnog običaja. Detaljniji opis zemunice Z nikada nije publikovan, a grobna konstrukcija je i u Vasićevim kasnijim radovima često označavana kao kosturnica sa dromosom ili grobnica u obliku sobe s prilaznim hodnikom, što je za posledicu imalo različite interpretacije oblika, sadržaja i funkcije zemunice Z u radovima kasnijih istraživača Vinče. Analiza publikovane dokumentacije, terenskih dnevnika i skica omogućila je sagledavanje i rekonstrukciju vertikalne stratigrafije tzv. kosturnice i dromosa, odnosno delova grobne konstrukcije koji su istraženi 1931. godine. Pri tome smo se u prvom redu oslanjali na precizno navedene kote zidova grobne jame, slojeva i pokretnih nalaza koje je M. Vasić, kao osnovne elemente na kojima je temeljio svoju rekonstrukciju kosturnice, detaljno popisao. Na osnovu toga je izdvojeno pet stratigrafskih celina koje razjašnjavaju uslove nastanka tog objekta. Kosturnica je, naime ukopana sa nivoa prvobitnog humusa (sloj I), iako je njen obod jasno uočen tek u lesu, na dubni 9,3 m. Dno grobne jame, na koje su položeni pokojnici je levkastog oblika, a njegova najdublja tačka se nalazila na ?11,40 m. Nakon polaganja u jamu pokojnici su zasuti tankim slojem zemlje (sloj IV). O karakteru tog sloja, osim napomene da ga čini "crna zemlja", nema mnogo podataka, dok su Vasićevi podaci o keramičkim nalazima iz tog sloja kontradiktorni. S jedne strane, Vasić u svim svojim radovima izričito naglašava da u kosturnici, osim dva keramička pršljenka nisu nađeni nikakvi predmeti. S druge strane, njegove beleške u dnevniku iskopavanja su neuobičajeno detaljne kada je u pitanju keramički sadržaj tog sloja, pa se na osnovu opisa keramičkih nalaza i njihovih crteža na marginama dnevnika jasno zaključuje da se u kosturnici nalazila keramika sa prepoznatljivim elementima starčevačke kulturne grupe. Za sada nisu jasni razlozi koji su Vasića naveli da tvrdi da u kostunici nije bilo keramičkih nalaza. U Arheološkoj zbirci Filozofskog fakulteta danas se nalazi 120 fragmenata na kojima se nalazi oznaka "kosturnica", ispisana prepoznatljivim Vasićevim rukopisom. Za tri fragmenta se sa sigurnošću može tvrditi da pripadaju vinčanskoj kulturi, dok se svi ostali fragmenti, na osnovu tipoloških i stilskih karakteristika mogu pripisati poznoj fazi starčevačke kulture. Prema navodima u dnevniku i publikacijama, grobna jama (kosturnica u najužem smislu) je "zatvorena" tankim slojem lesa (sloj III) koji je konstatovan na ?10,90 m. Taj sloj najverovatnije sterilan, jer se opisuje kao sloj "čiste zemlje", "čistog lesa" i "čiste žute zemlje", vidljiv je u severozapadnom profilu, a M. Vasić ga tumači kao ostatke srušene tavanice grobnice. Ta sloj nije konstatovan na celoj osnovi iznad skeleta, kao ni u jugozapadnom profilu. Objašnjenje takve situacije se može naći u činjenici da je, iako su svi skeleti u jami bili pokriveni slojem lesa, taj sloj tokom iskopavanja uočen samo na pojedinim mestima jer su sadržaj grobne jame i les koji pokriva skelete naknadno poremećeni. Ovu pretpostavku potvrđuju delovi skeleta nađeni van tzv. kosturnice i dromosa, kao i nekoliko vinčanskih fragmenata u prvobitnoj ispuni grobne jame. Sloj crne zemlje iznad tankog sterilnog sloja lesa predstavlja najveći deo ispune dromosa i grobne jame (sloj II). Nekoliko elemenata ukazuje na to da on ne predstavlja prvobitnu ispunu jame, a na osnovu Vasićevog opisa sadržaja tog sloja jasno je da ga čini vinčanska keramika. Osim toga, naglašavanje da se taj sloj nalazio "iznad grobnice s dromosom " pokazuje da se pod grobnicom podrazumeva samo najdublji deo jame sa skeletima "zatvorenim" slojem lesa, i da se sloj crne zemlje iznad lesa ne smatra sastavnim delom grobnice. S obzirom na to da Vasić sloj lesa (sloj III) interpretira kao ostatke srušene krovne konstrukcije grobnice podrazumeva se, iako se to eksplicitno ne naglašava, da je sloj crne zemlje "iznad grobnice" formiran kasnije, posle urušavanja tavanice. Jedna usputna napomena o tome da se kosturnica nalazila ispod tzv. osnove ?9,3 m i dnevnik iskopavanja razjašnjavaju uslove nastanka i sadržaj sloja II. Pokazalo se naime, da tzv. osnova ?9,3 predstavlja, u stvari vinčansku jamu konstatovanu na dubini 9,3 m. NJenim ukopavanjem je verovatno delimično probijen sloj lesa koji je pokrivao skelete, zbog čega su se, na znatno višem nivou u odnosu na neporemećene skelete, našli dislocirani delovi jednog ili više skeleta. Kao i kosturnica, vinčanska jama je zalazila u jugozapadni i severozapadni profil iskopanog prostora, pa je sasvim izvesno da se pružala i na delu terena koji je istražen 1934. godine. O drugom delu grobnog objekta, tzv. zemunici Z koji je samo sumarno opisan u dnevniku, postoji znatno manje podataka. Osim keramičkih fragmenata, M. Vasić kao sadržaj zemunice Z navodi pet vinčanskih figurina i dva starčevačka lonca nađena na dnu jame, u neposrednoj blizini kosturnice. Keramičke nalaze čini ukupno 16 fragmenata. Zahvaljujući tome što su na svim fragmentima zabeležene relativne dubine, moguće je konstatovati da su gotovo svi vinčanski nalazi (figurine i 8 keramičkih fragmenata) nađeni u plićim delovima jame, dok starčevački nalazi potiču iz dubljih slojeva jame. Ovakav sadržaj zemunice Z objašnjava činjenica da je deo vinčanske jame "osnova ?9,3", koja je delimično ukopana u starčevački grob, bio istražen i tokom iskopavanja 1934. godine, odnosno da je jedan njen deo bio ukopan i u zemunicu Z. To bi značilo da svi vinčanski nalazi pripisani zemunici Z predstavljaju, u stvari sadržaj vinčanske jame, dok se za mali broj starčevačkih nalaza može prepostaviti, iako u dnevniku iskopavanja o tome nema podataka, da se nalazio u delu kosturnice koji je takođe istražen 1934. godine. Svi analizirani elementi potvrđuju zaključak M. Vasić a da zemunica Z predstavlja kompleksnu grobnu konstrukciju u kojoj su sahranjeni nosioci starčevačke kulture. Elementi sahrane (dimenzije jame, pravilnost u načinu polaganja pokojnika, tragovi rituala u vidu ostavljanja priloga, a možda i ritualnog razbijanja posuda neposredno iznad pokojnika) govore da sahranjivanje nije izvršeno na brzinu i u nekim vanrednim okolnostima. Uslovi nalaza navode i na zaključak da sahranjivanje nisu izvršili pripadnici zajednice drugačijih nazora i shvatanja jer se u delovima grobnice koji nisu oštećeni naknadnim ukopavanjima nalazio kulturno jednorodan starčevački materijal, a sam činkolektivne sahrane izveden na je na način koji, takođe nije bio nepoznat nosiocima starčevačke grupe. Iako su se svi do sada istraženi starčevački grobovi nalazili u okviru naselja, zbog karaktera pokretnih nalaza u ostalim jamama istraženim na Vinči, pretpostavljamo da na Vinči nije postojalo starčevačko naselje, odnosno da pokojnici sahranjeni u zemunici Z nisu bili stanovnici Vinče, već nekog drugog starčevačkog naselja. Grupne i kolektivne istovremene sahrane uglavnom se tumače kao posledica nekih vanrednih događaja koji su mogli dovesti do smrti većeg broja žitelja jednog naselja. Epidemije se često navode kao mogući uzrok smrti. U slučaju kolektivnog groba na Vinči ovu mogućnost smatramo manje verovatnom jer bi sasvim sigurno, među pokojnicima bilo i dece, a teško je i pretpostaviti da bi od epidemije stradao samo najotporniji naraštaj. Jedno od mogućih objašnjenja podrazumeva da je manja grupa pripadnika starčevačke kulture možda u potrazi za lokacijom na kojoj bi osnovali novo naselje, doživela neku nesreću ili se sukobila sa članovima druge zajednice, pri čemu je stradao veći broj njenih članova. Oni koji su preživeli su, u skladu sa svojim shvatanjima i pogrebnim običajima, iskopali jamu u obliku kompleksne zemunice, sa grobnom jamom čije su dimenzije bile uslovljene brojem i uzrastom onih za koje je pripremljena kao večno stanište, sahranili svoje saplemenike sa odgovarajućim grobnim prilozima i otišli ne nastanivši se na Vinči. Takvi kompleksni oblici grobnih konstrukcija nisu registrovani na teritoriji starčevačke kulture. Dva groba na Zlatari (grobne konstrukcije A i B) predstavljaju za sada jedine objekte koji sličnim, ali jednostavnijim oblikom grobne konstrukcije u izvesnoj meri podsećaju na grob u Vinči. Pretpostavlja se da su oblik i neuobičajeno velike dimenzije takvih grobnih konstrukcija uslovljeni izuzetnim statusom pokojnika. Oblik groba na Vinči je M. Vasića naveo na zaključak da su grobovi pokojnika izrađivani u obliku stanova za žive, tj. u obliku zemunica. Na sličan način su interpretirane i grobne konstrukcije na Zlatari - kao večne kuće pokojnika koje su zbog toga simbolično i bukvalno u obliku stambenih (polu)zemunica. Veliki broj pokojnika u okviru jedne grobne celine predstavljao je, sve do otkrića kolektivnih grobova na Ajmani i Velesnici, jedinstven oblik takvog načina sahranjivanja na teritoriji starčevačke kulture. Polna i starosna struktura pokojnika u tim grobovima se, međutim, znatno razlikuju. Naime, grob u Vinči sadržao je skelete samo odraslih individua: jedan ženski, osam muških i jedan neutvrđenog pola, što navodi na pomisao da su pokojnici sahranjeni na Vinči umrli u izuzetnim i neuobičajenim okolnostima. O njihovom statusu je, zbog nedovoljne proučenosti socijalnih odnosa u okviru starčevačke kulture prerano zaključivati. Moglo bi se, međutim, pomišljati da je status pokojnika sahranjenih u zemunici Z tek posthumno određen specifičnim oblikom smrti, što je i uslovilo neuobičajen i za sada jedinstven način na koji su sahranjeni. Činjenica da su oni sahranjeni van naselja dodatno usložnjava interpretaciju tog groba.
AB  - This paper deals with the issue of a common grave or so-called ossuary with entrance hall - found in the deepest layer at Vinča. The paper is based on the research conducted by M. Vasić in 1931 and 1934. The published information and interpretations of the grave have been corrected and supplemented with analysis of unpublished field documentation and study collection.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče
T1  - On the issue of an ossuary: Pit dwelling Z in the oldest horizon at Vinča
EP  - 72
IS  - 56
SP  - 47
DO  - 10.2298/STA0656047P
UR  - conv_722
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša and Nikolić, Dubravka",
year = "2006",
abstract = "Jedan od najvažnijih elemenata na koje se M. Vasić oslanjao u svojim interpretacijama Vinče je kolektivni grob, tzv. kosturnica sa dromosom u kojoj je nađeno devet skeleta. Objekat je istražen 1931. godine, a s obzirom na to da je ukopan u lesnu zdravicu, pripisan je najstarijem horizontu naselja na Vinči. U radovima M. Vasića koji su nastali neposredno posle otkrića tog objekta, izgled "kosturnice i dromosa" su detaljno analizirani i rekonstruisani. Svoje zaključke o obliku kolektivnog groba M. Vasić je dopunio i znatno korigovao posle iskopavanja 1934. godine. Tada je zaključeno, naime, da tzv. kosturnica i dromos predstavljaju sastavne delove znatno većeg i složenijeg objekta, označenog kao zemunica Z. Detaljniji podaci o izgledu i sadržaju zemunice Z, u čijem sastavu su bili tzv. kosturnica i dromos, nisu publikovani. Nisu navedeni ni razlozi zbog kojih je grobni objekat označen kao zemunica. (Iako neadekvatni, termini kosturnica dromos i zemunica Z su prihvaćeni u stručnoj literaturi, najčešće kao sinonimi za kolektivni grob) Zbog Vasićeve tvrdnje da sve jame ukopane u les predstavljaju prve, privremene stambene objekte na Vinči, istovremene sa kosturnicom, odnosno zemunicom Z, skromnog obima publikovane građe i dokumentacije, rasprave o kulturnom karakteru i odnosu kosturnice i zemunice Z, sadržaju jama ukopanih u les i mogućnosti postojanja starčevačkog naselja na Vinči, ostale su na nivou pretpostavki i neusaglašenih, često i suprotstavljenih stavova. Čini se da su stavovi gotovo svih autora jedinstveni samo kada je u pitanju grobnica sa dromosom (kosturnica), ali ne i zemunica Z. Većina istraživača smatra, naime, da kosturnica pripada nosiocima starčevačke kulture, dok se o zemunici Z, njenom karakteru i sadržaju, kao uostalom i o svim ostalim jamama na Vinči, stavovi znatno razlikuju. Grob u najdubljim slojevima Vinče je veoma dugo predstavljao jedinstven slučaj kolektivnog sahranjivanja na teritoriji starčevačke kulture u kojoj su grobovi uglavnom predstavljeni jamama u kojima je sahranjen najčešće po jedan, veoma retko dva ili više pokojnika. Zbog toga je verovatno kosturnica sa dromosom u stručnoj literaturi retko pominjana, najčešće u okviru većih sinteza o starčevačkoj kulturi, ili u raspravama o stratigrafiji Vinče i karakteru jama u najdubljim slojevima tog lokaliteta, odnosno u radovima koji ne podrazumevaju i pokušaj tumačenja takvog oblika sahranjivanja. Različita tumačenja stratigrafskog, hronološkog i kulturnog odnosa kosturnice i zemunice Z, njihovog sadržaja i odnosa prema ostalim jamama, nametnula su, u cilju razjašnjenja kolektivnog groba, detaljnu analizu celokupne raspoložive građe, nepublikovane dokumentacije i studijske zbirke pokretnih nalaza. Treba napomenuti da su neki od nesporazuma i kontradiktornih interpretacija najstarijih slojeva i objekata na Vinči delimično prouzrokovani činjenicom da grobni objekat nije istražen u kontinuitetu, što je uticalo na način publikovanja rezultata iskopavanja, kao i na moguće stvaranje pogrešnog utiska o postojanju horizontalne stratigrafije unutar objekta, odnosno naknadnog proširivanja prvobitno iskopane grobne ili zemuničke jame. Drugi mogući uzrok nesporazuma leži u činjenici da su svi objekti ukopani u les, bez obzira na njihove dimenzije oblik i sadržaj, označeni kao zemunice. Zbog toga je do danas ostalo nerazjašnjeno da li termin zemunica Z označava složenu grobnu strukturu u obliku višećelične zemunice u čijem sastavu se nalaze i tzv. kosturnica i dromos; stambeni objekat koji je sekundarno iskorišćen za sahranu većeg broja pokojnika, ili su zemunica Z i kosturnica sa dromosom dva različita objekta među kojima postoji, možda, i kulturno-hronološka razlika. Čini se da su stavovi M. Vasića, ali i njegove nedoumice, najjasnije iskazani u dnevnicima iskopavanja. Naime, u kampanji 1931. godine istražen je u najdubljem sloju ukopan u les, prostor koji je svojim oblikom i sadržajem odavao utisak zasebne celine. S obzirom na to da se ukopani objekat sastojao od dva "udubljenja", sa devet skeleta u dubljem, definisan je kao kosturnica (grobnica) sa dromosom. Zbog specifičnog oblika objekta zaključeno je da su grobovi pokojnika u najdubljem horizontu Vinče izrađivani u obliku stanova za žive, tj. u obliku zemunica. Drugi deo grobnog objekta ukopanog u zdravicu istražen je 1934. godine. Terenski dnevnik svedoči o tome da je on tokom iskopavanja, iako u neposrednoj blizini "kosturnice ", shvaćen kao posebna celina koju čine tri ukopana "odeljenja", i po inerciji, kao i ostali ukopani objekti, označen kao zemunica (Z). Neuobičajen je, međutim, način na koji su pokretni nalazi iz tog objekta označeni u dnevniku, kao i oznake na samim nalazima. Za razliku od nalaza iz ostalih jama, na kojima se uvek nalazi oznaka jame iz koje potiču, na nalazima iz zemunice Z upisana je godina iskopavanja i relativna dubina. Razlozi takvog obeležavanja nalaza, koje izostavlja oznaku jame, nisu poznati, iako se u dnevniku jasno naglašava da potiču iz zemunice Z. Svoj konačan stav o zemunici Z (funkciji, dimenzijama "udubljenjima" koja se nalaze u njenom sastavu) M. Vasić je formirao tek nakon završetka istraživanja 1934. godine, upoređivanja i povezivanja osnova koje prikazuju situaciju sa ukopanim objektima na nivou lesa iz 1931. i 1934. godine. Verovatno je tek nakon povezivanja skice zemunice Z iz 1934. godine i skice kosturnice iz 1931. godine i utvrđivanja činjenice da se, u dnevniku pomenuta, najdublja tačka zemunice Z ne nalazi u blizini kosturnice, već u okviru nje, bio u mogućnosti da zaključi da kosturnica i dromos ne predstavljaju samostalan objekat, već sastavne delove zemunice Z. S obzirom na to da u publikacijama o Vinči naziv objekta nije izmenjen, moglo bi se pretpostaviti da Vasić, kao primarnu, naglašava stambenu funkciju tog objekta. Čini se, međutim, da otkriveni objekat nije u funkcionalnom smislu izjednačavan sa stambenim objektom, već je termin zemunica korišćen sa namerom da se donekle objasni smisao pogrebnog običaja. Detaljniji opis zemunice Z nikada nije publikovan, a grobna konstrukcija je i u Vasićevim kasnijim radovima često označavana kao kosturnica sa dromosom ili grobnica u obliku sobe s prilaznim hodnikom, što je za posledicu imalo različite interpretacije oblika, sadržaja i funkcije zemunice Z u radovima kasnijih istraživača Vinče. Analiza publikovane dokumentacije, terenskih dnevnika i skica omogućila je sagledavanje i rekonstrukciju vertikalne stratigrafije tzv. kosturnice i dromosa, odnosno delova grobne konstrukcije koji su istraženi 1931. godine. Pri tome smo se u prvom redu oslanjali na precizno navedene kote zidova grobne jame, slojeva i pokretnih nalaza koje je M. Vasić, kao osnovne elemente na kojima je temeljio svoju rekonstrukciju kosturnice, detaljno popisao. Na osnovu toga je izdvojeno pet stratigrafskih celina koje razjašnjavaju uslove nastanka tog objekta. Kosturnica je, naime ukopana sa nivoa prvobitnog humusa (sloj I), iako je njen obod jasno uočen tek u lesu, na dubni 9,3 m. Dno grobne jame, na koje su položeni pokojnici je levkastog oblika, a njegova najdublja tačka se nalazila na ?11,40 m. Nakon polaganja u jamu pokojnici su zasuti tankim slojem zemlje (sloj IV). O karakteru tog sloja, osim napomene da ga čini "crna zemlja", nema mnogo podataka, dok su Vasićevi podaci o keramičkim nalazima iz tog sloja kontradiktorni. S jedne strane, Vasić u svim svojim radovima izričito naglašava da u kosturnici, osim dva keramička pršljenka nisu nađeni nikakvi predmeti. S druge strane, njegove beleške u dnevniku iskopavanja su neuobičajeno detaljne kada je u pitanju keramički sadržaj tog sloja, pa se na osnovu opisa keramičkih nalaza i njihovih crteža na marginama dnevnika jasno zaključuje da se u kosturnici nalazila keramika sa prepoznatljivim elementima starčevačke kulturne grupe. Za sada nisu jasni razlozi koji su Vasića naveli da tvrdi da u kostunici nije bilo keramičkih nalaza. U Arheološkoj zbirci Filozofskog fakulteta danas se nalazi 120 fragmenata na kojima se nalazi oznaka "kosturnica", ispisana prepoznatljivim Vasićevim rukopisom. Za tri fragmenta se sa sigurnošću može tvrditi da pripadaju vinčanskoj kulturi, dok se svi ostali fragmenti, na osnovu tipoloških i stilskih karakteristika mogu pripisati poznoj fazi starčevačke kulture. Prema navodima u dnevniku i publikacijama, grobna jama (kosturnica u najužem smislu) je "zatvorena" tankim slojem lesa (sloj III) koji je konstatovan na ?10,90 m. Taj sloj najverovatnije sterilan, jer se opisuje kao sloj "čiste zemlje", "čistog lesa" i "čiste žute zemlje", vidljiv je u severozapadnom profilu, a M. Vasić ga tumači kao ostatke srušene tavanice grobnice. Ta sloj nije konstatovan na celoj osnovi iznad skeleta, kao ni u jugozapadnom profilu. Objašnjenje takve situacije se može naći u činjenici da je, iako su svi skeleti u jami bili pokriveni slojem lesa, taj sloj tokom iskopavanja uočen samo na pojedinim mestima jer su sadržaj grobne jame i les koji pokriva skelete naknadno poremećeni. Ovu pretpostavku potvrđuju delovi skeleta nađeni van tzv. kosturnice i dromosa, kao i nekoliko vinčanskih fragmenata u prvobitnoj ispuni grobne jame. Sloj crne zemlje iznad tankog sterilnog sloja lesa predstavlja najveći deo ispune dromosa i grobne jame (sloj II). Nekoliko elemenata ukazuje na to da on ne predstavlja prvobitnu ispunu jame, a na osnovu Vasićevog opisa sadržaja tog sloja jasno je da ga čini vinčanska keramika. Osim toga, naglašavanje da se taj sloj nalazio "iznad grobnice s dromosom " pokazuje da se pod grobnicom podrazumeva samo najdublji deo jame sa skeletima "zatvorenim" slojem lesa, i da se sloj crne zemlje iznad lesa ne smatra sastavnim delom grobnice. S obzirom na to da Vasić sloj lesa (sloj III) interpretira kao ostatke srušene krovne konstrukcije grobnice podrazumeva se, iako se to eksplicitno ne naglašava, da je sloj crne zemlje "iznad grobnice" formiran kasnije, posle urušavanja tavanice. Jedna usputna napomena o tome da se kosturnica nalazila ispod tzv. osnove ?9,3 m i dnevnik iskopavanja razjašnjavaju uslove nastanka i sadržaj sloja II. Pokazalo se naime, da tzv. osnova ?9,3 predstavlja, u stvari vinčansku jamu konstatovanu na dubini 9,3 m. NJenim ukopavanjem je verovatno delimično probijen sloj lesa koji je pokrivao skelete, zbog čega su se, na znatno višem nivou u odnosu na neporemećene skelete, našli dislocirani delovi jednog ili više skeleta. Kao i kosturnica, vinčanska jama je zalazila u jugozapadni i severozapadni profil iskopanog prostora, pa je sasvim izvesno da se pružala i na delu terena koji je istražen 1934. godine. O drugom delu grobnog objekta, tzv. zemunici Z koji je samo sumarno opisan u dnevniku, postoji znatno manje podataka. Osim keramičkih fragmenata, M. Vasić kao sadržaj zemunice Z navodi pet vinčanskih figurina i dva starčevačka lonca nađena na dnu jame, u neposrednoj blizini kosturnice. Keramičke nalaze čini ukupno 16 fragmenata. Zahvaljujući tome što su na svim fragmentima zabeležene relativne dubine, moguće je konstatovati da su gotovo svi vinčanski nalazi (figurine i 8 keramičkih fragmenata) nađeni u plićim delovima jame, dok starčevački nalazi potiču iz dubljih slojeva jame. Ovakav sadržaj zemunice Z objašnjava činjenica da je deo vinčanske jame "osnova ?9,3", koja je delimično ukopana u starčevački grob, bio istražen i tokom iskopavanja 1934. godine, odnosno da je jedan njen deo bio ukopan i u zemunicu Z. To bi značilo da svi vinčanski nalazi pripisani zemunici Z predstavljaju, u stvari sadržaj vinčanske jame, dok se za mali broj starčevačkih nalaza može prepostaviti, iako u dnevniku iskopavanja o tome nema podataka, da se nalazio u delu kosturnice koji je takođe istražen 1934. godine. Svi analizirani elementi potvrđuju zaključak M. Vasić a da zemunica Z predstavlja kompleksnu grobnu konstrukciju u kojoj su sahranjeni nosioci starčevačke kulture. Elementi sahrane (dimenzije jame, pravilnost u načinu polaganja pokojnika, tragovi rituala u vidu ostavljanja priloga, a možda i ritualnog razbijanja posuda neposredno iznad pokojnika) govore da sahranjivanje nije izvršeno na brzinu i u nekim vanrednim okolnostima. Uslovi nalaza navode i na zaključak da sahranjivanje nisu izvršili pripadnici zajednice drugačijih nazora i shvatanja jer se u delovima grobnice koji nisu oštećeni naknadnim ukopavanjima nalazio kulturno jednorodan starčevački materijal, a sam činkolektivne sahrane izveden na je na način koji, takođe nije bio nepoznat nosiocima starčevačke grupe. Iako su se svi do sada istraženi starčevački grobovi nalazili u okviru naselja, zbog karaktera pokretnih nalaza u ostalim jamama istraženim na Vinči, pretpostavljamo da na Vinči nije postojalo starčevačko naselje, odnosno da pokojnici sahranjeni u zemunici Z nisu bili stanovnici Vinče, već nekog drugog starčevačkog naselja. Grupne i kolektivne istovremene sahrane uglavnom se tumače kao posledica nekih vanrednih događaja koji su mogli dovesti do smrti većeg broja žitelja jednog naselja. Epidemije se često navode kao mogući uzrok smrti. U slučaju kolektivnog groba na Vinči ovu mogućnost smatramo manje verovatnom jer bi sasvim sigurno, među pokojnicima bilo i dece, a teško je i pretpostaviti da bi od epidemije stradao samo najotporniji naraštaj. Jedno od mogućih objašnjenja podrazumeva da je manja grupa pripadnika starčevačke kulture možda u potrazi za lokacijom na kojoj bi osnovali novo naselje, doživela neku nesreću ili se sukobila sa članovima druge zajednice, pri čemu je stradao veći broj njenih članova. Oni koji su preživeli su, u skladu sa svojim shvatanjima i pogrebnim običajima, iskopali jamu u obliku kompleksne zemunice, sa grobnom jamom čije su dimenzije bile uslovljene brojem i uzrastom onih za koje je pripremljena kao večno stanište, sahranili svoje saplemenike sa odgovarajućim grobnim prilozima i otišli ne nastanivši se na Vinči. Takvi kompleksni oblici grobnih konstrukcija nisu registrovani na teritoriji starčevačke kulture. Dva groba na Zlatari (grobne konstrukcije A i B) predstavljaju za sada jedine objekte koji sličnim, ali jednostavnijim oblikom grobne konstrukcije u izvesnoj meri podsećaju na grob u Vinči. Pretpostavlja se da su oblik i neuobičajeno velike dimenzije takvih grobnih konstrukcija uslovljeni izuzetnim statusom pokojnika. Oblik groba na Vinči je M. Vasića naveo na zaključak da su grobovi pokojnika izrađivani u obliku stanova za žive, tj. u obliku zemunica. Na sličan način su interpretirane i grobne konstrukcije na Zlatari - kao večne kuće pokojnika koje su zbog toga simbolično i bukvalno u obliku stambenih (polu)zemunica. Veliki broj pokojnika u okviru jedne grobne celine predstavljao je, sve do otkrića kolektivnih grobova na Ajmani i Velesnici, jedinstven oblik takvog načina sahranjivanja na teritoriji starčevačke kulture. Polna i starosna struktura pokojnika u tim grobovima se, međutim, znatno razlikuju. Naime, grob u Vinči sadržao je skelete samo odraslih individua: jedan ženski, osam muških i jedan neutvrđenog pola, što navodi na pomisao da su pokojnici sahranjeni na Vinči umrli u izuzetnim i neuobičajenim okolnostima. O njihovom statusu je, zbog nedovoljne proučenosti socijalnih odnosa u okviru starčevačke kulture prerano zaključivati. Moglo bi se, međutim, pomišljati da je status pokojnika sahranjenih u zemunici Z tek posthumno određen specifičnim oblikom smrti, što je i uslovilo neuobičajen i za sada jedinstven način na koji su sahranjeni. Činjenica da su oni sahranjeni van naselja dodatno usložnjava interpretaciju tog groba., This paper deals with the issue of a common grave or so-called ossuary with entrance hall - found in the deepest layer at Vinča. The paper is based on the research conducted by M. Vasić in 1931 and 1934. The published information and interpretations of the grave have been corrected and supplemented with analysis of unpublished field documentation and study collection.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče, On the issue of an ossuary: Pit dwelling Z in the oldest horizon at Vinča",
pages = "72-47",
number = "56",
doi = "10.2298/STA0656047P",
url = "conv_722"
}
Perić, S.,& Nikolić, D.. (2006). O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(56), 47-72.
https://doi.org/10.2298/STA0656047P
conv_722
Perić S, Nikolić D. O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče. in Starinar. 2006;(56):47-72.
doi:10.2298/STA0656047P
conv_722 .
Perić, Slaviša, Nikolić, Dubravka, "O problemu kosturnice - zemunice Z u najstarijem horizontu Vinče" in Starinar, no. 56 (2006):47-72,
https://doi.org/10.2298/STA0656047P .,
conv_722 .

Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana

Perić, Slaviša

(Arheološki institut, Beograd, 2001)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 2001
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/42
AB  - Na osnovu do sada publikovane građe u ovom radu analiziran je kulturni karakter i hronologija starčevačkih elemenata u oblastima jugozapadnog i zapadnog dela Balkana, tj. na teritoriji Albanije i centralne Bosne. Ove oblasti pripadaju tzv. Prelaznoj zoni u kojoj, tokom neolita, dolazi do međusobnog kulturnog i etničkog prožimanja predstavnika velikih kulturnih kompleksa mediteranskog i kontinentalnog dela Balkana. Određena odstupanja kod kulturno-hronološkog opredeljenja starčevačkih elemenata u ovim zonama u odnosu na njihov položaj u matičnoj oblasti dovela su do novih zabuna kod tumačenja razvoja same starčevačke grupe, ali i kod sagledavanja ukupnih kulturnih tokova na celom Balkanskom poluostrvu. Analizom rezultata istraživanja neolitskog lokaliteta Raskršće - Obre 1, u centralnoj Bosni došli smo do zaključka da će u izvesnom smislu mogu podvrći reviziji neki raniji stavovi o starčevačko-impresso kulturi. U prvom redu to je pitanje relativno-hronološkog opredeljenja skeleta u sondama VI-VIII, zatim pitanje pripadnosti izdvojenih grupa keramike jednoj ili drugoj kulturnoj komponenti, pitanje kriterijuma za izdvajanje kulturnih faza, odnosno pitanje opravdanosti njihovog izdvajanja i na kraju najvažnije pitanje hronologije i geneze starčevačko-impressa kulture. Naš stav o problemu kultnih mesta u sondama VI-VIII može se svesti na zaključak da navedena kultna mesta, kao i izdvojene faze starčevačko-impresso kulture, u stvari obeležavaju dinamiku naseljavanja ovog lokaliteta, odnosno da pri rekonstrukciji procesa osnivanja neolitskog naselja na lokalitetu Raskršće, u jednom kraćem vremenskom intervalu, treba računati sa dve grupe doseljenika i da su obe grupe prinosile žrtve zasebno. Presudnu ulogu u obrazovanju navedenog stava odigrali su rezultati analize međusobnog odnosa vertikalne stratigrafije sondi IV-V i VI-VIII, koje su pokazale da utvrđene stratigrafske razlike između prve i druge grupe skeleta treba posmatrati kao posledicu konfiguracije terena i činjenice da su na ovom mestu, u relativno kratkom vremenskom razmaku, zabeležena dva slučaja žrtvenog rituala, koji su obavile dve grupe doseljenika istih kultno-religijskih nazora. Iznesene konstatacije deluju daleko ubedljivije kada ce ima u vidu i činjenica da ni osnovne karakteristike keramike ne idu u prilog izdvajanja dve faze starčevačko-impresso kulture. Pokazalo se da svi elementi starčevačko-impresso kulture u Obrima I pokazuju da dva najstarija stratuma ovog naselja, odnosno prvi i drugi stratum u sondama VII i VIII, u stvari odslikavaju samu dinamiku naseljavanja lokaliteta Raskršće, dok u kulturno-stratigrafskom smislu, u dva najstarija stratuma, možemo računati sa postojanjem samo jedne kulturne faze. Najosetljiviji problem vezan, za starčevačko-impresso kulturu jeste pitanje njenog hronološkog opredeljenja odnosno stav da horizonti I i II u Obrima 1 pripadaju starijem neolitu. Po ovom tumačenju, starčevačka komponenta u Obrima I stoji u potpunom hronološkom neskladu sa odgovarajućim elementima starčevačke grupe na njenom matičnom području. Kada ce ranije govorilo o sadržaju i mogućnostima sinhronizacije velikih etapa neolita pojedinih regija bivšeg jugoslovenskog prostora, baš na primeru starčevačko-impresso kulture je konstatovano da se, sasvim osnovano, može dokazati stepenasto razdvajanje velikih etapa neolita i da je i u ovom slučaju vidno zakašnjenje prelaznih perioda u prelaznoj i jadranskoj zoni u odnosu na istočnu centralno-balkansku zonu. Imajući u vidu važeće kulturno-hronološke sinhronizme, kao i prihvatanje stavova o primarnim, sekundarnim i tercijarnim centrima neolitizacije, odnosno o sukcesivnoj ili gradacionoj migraciji prethodni stav uopšte nije sporan kada je u pitanju čisto hronološki aspekt, jer zaista nije realno očekivati da u svakoj regiji najstarije neolitske pojave počinju i traju istovremeno. Međutim, prethodna konstatacija nema smisla onda kada se jedna kulturna pojava, u ovom slučaju starčevačka grupa, opredeli u jednu etapu neolita, a njena periferna varijanta pripiše drugoj, ali ne mlađoj već starijoj etapi, a da se pri tome ne dovede u pitanje njeno hronološko opredelenje na matičnom području. Kada je u pitanju centralna Bosna, neodrživim smatramo i stav o samo jednosmernom stepenastom razdvajanju velikih etapa i to od istoka ka zapadu. Jer, ako je centralna Bosna sa starčevačko-impresso kulturom svrstana u kategoriju tercijarnih centara neolitizacije, i ako je ona u određenom hronološkom zaostatku u odnosu na istočnu, centralno-balkansku regiju, onda je sasvim logično konstatovati da je ova oblast, odnosno kultura, u istom, ili približno istom položaju prema jadranskoj zoni kada su u pitanju elementi impresso kulture. Kod hronološkog opredeljenja najstarije kulture centralne Bosne međutim, nije poštovan ni prvi, ni drugi princip. Već smo istakli da je princip stepenastog hronološkog razdvajanja od istoka ka zapadu narušen činjenicom da je starčevačko-impresso kultura opredeljena u stariji, a njoj odgovarajuća faza matične kulture (Starčevo IIb) u razvijeni srednji neolit. S druge strane, kod nekih finijih hronoloških razmatranja odnosa prema jadranskoj impresso kulturi, zanemaruje ce postojanje određene hronološke distance na relaciji jadranska obala - centralna Bosna, u smislu odnosa primarnih i tercijarnih kulturnih centara. Čak ce ide još i dalje, pa se insistira pa paralelnom egzistiranju jadranske komponente starčevačko impresso kulture sa pretpostavljenom istovremenom fazom starijeg neolita ne samo istočne, već i sa odgovarajućim fazama starije neolitskih grupa zapadne obale Jadranskog mora. Definisanjem protobutmirske faze, prevaziđen je dotadašnji nesklad u kome starčevačku grupu u njenom matičnom području, kao i njenu severno-bosansku varijantu nasleđuje mlađeneolitska vinčanska kultura a njenu krajnju perifernu varijantu, u centralnoj Bosni, nasleđuje srednje neolitska kakanjska kultura. Istovremeno je i starčevačko-impresso kultura dovedena u približno istu hronološku ravan sa odgovarajućom fazom (Starčevo IIb) na matičnom području. Zbog svega toga može ce konstatovati da je naselje Obre I osnovano tokom druge polovine srednjeg neolita, što znači da je starčevačko-impresso kultura formirana tokom faze Starčevo IIb i da je delom bila savremena i sa fazom Starčevo III. Osnivači naselja Obre I pripadali bi istoj populacijskoj bazi, a doselili su sa već formiranim kulturnim izrazom. Takođe, smatramo da ce celokupan kulturni sadržaj, a ne samo starčevačka komponenta, najstarijih horizonata u Obrima I, može tretirati kao posebna varijanta starčevačke grupe, obogaćena nalazima Jadranske impresso keramike. Na kraju, tu je i pitanje samog naziva, jer postoje dva vrlo bitna razloga da se u ovom slučaju ne koristi termin kultura. Prvo, na teritoriji Bosne i Hercegovine, za sada, poznajemo samo jedan lokalitet sa ovakvim kulturnim sadržajem, odnosno, kao posebna kultura opredeljena su samo dva stratuma jednog neolitskog naselja. Drugo, termin starčevačka kultura ss ne koristi ni na njenom matičnom području, gde se, u okviru balkansko-srednje-podunavskog kompleksa, govori o kulturnim grupama Körös, Kriş ili Starčevo. S toga bi možda najprikladnije bilo da uz naziv starčevačko-impresso grupa ili samo Obre I stoji i srednjo-bosanska varijanta grupe Starčevo, kao što je slučaj sa Gornjom Tuzlom. U vreme istraživanja na lokalitetu Raskršće kulturni karakter dva najstarija stratuma neolitskog naselja Obre I bio je potpuno nepoznat, tako da su neki sada revidirani stavovi, u to vreme zaista delovali kao sasvim realni ili čak jedino mogući. Međutim, rezultati istraživanja neolita na području Albanije pokazali su da starčevačka varijanta u Obrima I, odnosno starčevačko-impresso kultura po A. Bencu, nije usamljena pojava i da je njenom formiranju prethodio jedan duži period kulturnih uticaja i zbližavanja, koji se mogao odvijati upravo na teritoriji Albanije, na tromeđi velikih kulturnih kompleksa toga vremena. Iz publikovane građe vidimo da su, po periodizaciji albanskih arheologa pojedine vrste starčevačke keramike prisutne na svim starije neolitskim nalazištima, bilo da ce radi o jednoslojnim naseljima (Vlush i Vashtëmi) ili odgovarajućim fazama višeslojnih naselja (Burim I, Kolsh I, Cetus I, Nezir I, Podgori I, Rajc I, Barç I, Katundas I i Blaz I). Kada je u pitanju srednji neolit, starčevački elementi su konstatovani na lokalitetu Cakran, fazi Kolsh II, Katundas II, Podgori II, Dunavec I-II i Topojan I, a samo na jednom naselju mlađeg neolita, na lokalitetu Dërsnik. Zavisno od intenziteta zastupljenosti starčevački elementi su opredeljivani kao prateća ili vodeća komponenta posebnih kulturnih grupa ili pojedinih lokaliteta (Karte 1-3). Takođe, vidljiva je i osnovna karakteristika celokupnog neolitskog fundusa sa teritorije Albanije, a to je velika kulturna šarolikost. Gotovo da nema tri lokaliteta sa izraženim kulturnim jedinstvom, tako da, barem u vreme trajanja starčevačke grupe, ovaj prostor ni u kom slučaju ne možemo tretirati kao jednu kulturnu celinu. Ovakvo stanje otežava određivanje kulturnog karaktera pojedinih lokaliteta, kao i uspostavljanje realnih kulturno-hronoloških odnosa između izdvojenih kulturnih grupa, a samim tim i preciznije određivanje uloge starčevačke komponente u formiranju kulturnog izraza jednog naselja ili kulturne grupe. S druge strane, imajući u vidu činjenicu da su nalazi starčevačke keramike konstatovani na svim naseljima opredeljenim u stariji neolit, dolazimo do zaključka da je starčevačka komponenta igrala aktivnu ulogu u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih naselja na teritoriji Albanije. U isto vreme, kada se ima u vidu hronološki raspon u kome su egzistirala sva navedena naselja, u kontekstu predložene periodizacije i hronologije automatski proizlazi da su pojedini elementi starčevačke grupe, u prvom redu gruba keramika, u jugozapadne delove Balkana, dospeli još u vreme Protosesklo grupe Tesalije, odnosno da su svojim prisustvom obeležili jedan dugi period od ranih etapa starijeg ceo srednji i početak mlađeg neolita. Takođe, iz predložene periodizacije i na njoj zasnovanih, sinhronizama sa neolitskim pojavama susednih oblasti ispostavlja ce da je kulturni krug Cakran - Dunavec I-II -Kolsh II ne samo istovremen, nego je trajao i duže od Sesklo grups Tesalije, kao i da su elementi mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa na teritoriju Albanije dospeli znatno pre nego u Tesaliju, iako je, no ovoj koncepciji, rana faza Dimini grupe pomerena duboko u srednji neolit. Uočljiv je i podatak da je intenzitet zastupljenosti nalaza starčevačke keramike gotovo srazmeran udaljenosti te zone od najbližeg dela matične starčevačke oblasti. U tom smislu sasvim je logično što neolitsko naselje na lokalitetu Kolsh sadrži najbrojnije i najraznovrsnije nalaze starčevačke komponente, a samim tim predstavlja i najpouzdaniji reper za kulturno-hronološko opredeljenje ostalih nalaza starčevačke grupe sa cele teritorije Albanije. Osnovne karakteristike pokretnih nalaza neolitskih naselja oblasti Kukës i Peshkopia nedvosmisleno pokazuju da je u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih pojava na severoistoku Albanije presudnu ulogu imala starčevačka komponenta, odnosno da severno-albanskoj varijanti starčevačke grupe, pored faze Kolsh I, treba pripisati i prve faze naselja na lokalitetima Burim i Cetus. Kulturni karakter faza Burim I, Kolsh I i Cetus I, odnosno dinamika prodora starčevačkih elemenata ukazuje na tri razvojna stupnja severno-albanske varijante starčevačke grupe. Prvi značajniji prodor starčevačkih elementa na ovo područje desio se najverovatnije pred kraj faze Starčevo IIa, što bi odgovaralo vremenu osnivanja naselja na lokalitetu Burim. Zatim dolazi period najintenzivnijih starčevačkih kulturnih uticaja, koji u kulturnom smislu odgovaraju fazi Starčevo IIb, što je dokumentovano fazom Kolsh I. U hronološkom smislu, ovaj period ne treba vezati isključivo za trajanje faze Starčevo IIb, jer je faza Kolsh I najverovatnije trajala i u vreme faze Starčevo III na centralno-balkanskom području. I na kraju, nastupa period stagnacije starčevačkih uticaja. Istina, u ovom periodu starčevačka komponenta je još uvek dominantna, ali u okviru fine keramičke robe ulogu starčevačke slikane keramike preuzimaju elementi mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa. Malobrojne nalaze starčevačke keramiks sa barbotipom nalazimo i kasnije, kao što je slučaj sa prvom fazom naselja pa lokalitetu Topojan, ali oni sada predstavljaju sporadičnu pojavu u okviru lokalne mlađe-neolitske grupe. Dovođenjem severno-albanske varijante u kulturno-hronološki sklad sa krajem faze IIa i trajanjem faza IIb-III na matičnom starčevačkom području automatski ce negira starije neolitsko poreklo osnivačkih faza naselja na lokalitetima Burim, Kolsh i Cetus. Kada su u pitanju starčevački elementi neolitskih naselja oblasti Kogsa, prvi i osnovni utisak koji ce stiče jeste činjenica da nalazi starčevačke keramike na ovim lokalitetima predstavljaju sporednu kulturnu komponentu. Najverovatniji pravac kojim su starčevački elementi dospeli u ovu oblast vodi nas na severoistok, van teritorije Albanije u Pelagoniju, tj. na područje rasprostiranja grupe Velušina Porodin ili još dalje, u Ovče polje, u matičnu oblast grupe Anzabegovo Vršnik I, jer je sasvim očita genetska povezanost ovih grupa sa grupom Podgori I. U hronološkom smislu, nalazi starčevačke keramike u okviru grupe Podgori I se, u najboljem slučaju, mogu smatrati istovremenim sa materijalom naselja na lokalitetu Burim, odnosio sa fazom Starčevo IIa. Ovu konstataciju potvrđuje i kulturno-hronološki položaj naselja na lokalitetima Barç Vashtemi, Dunavec i Dërsnik. Sa osnivanjem naselja na lokalitetu Barç pojačava ce intenzitet prisustva starčevačkih elemenata u oblasti Kogsa. Imajući u vidu kulturni karakter svih zastupljenih keramičkih vrsta faze Barç I, sasvim osnovano ce može tvrditi da je, u odnosu na ostale lokalitete starčevačka komponenta ovde najviše ispoljena. U poređenju sa starčevačkom grupom faza Barç I može ce dovesti u vezu sa fazom Starčevo IIb. U lokalnim okvirima, s obzirom na osnovne karakteristike keramičkih nalaza, neolitsko naselje na Vashtëmi-u predstavlja kulturno-hronološku sponu između naselja na lokalitetu Kishnik (Podgori I) i naselju na lokalitetu Dunavec. Iako su elementi starčevačke grupe krajnje skromni može ce reći da je, u odnosu na starčevačku grupu, ovo naselje najverovatnije osnovano tokom faze Starčevo IIb. Vreme egzistiranja naselja Dunavec I-II predstavlja period najintenzivnijeg prisustva starčevačke komponente na neolitskim naseljima oblasti Kogsa. Sasvim opravdano nalazi barbotinske keramike faze Dunavec I se dovode u vezu sa stilskim karakteristikama najmlađe faze starčevačke grupe. Međutim osnovne kulturne komponente ovog naselja, već od samog osnivanja, imaju mlađeneolitski karakter, pa ce slobodno može konstatovati da je daleko bliža korespoidencija faza Dunavec I-II ca vinčanskom nego sa starčevačkom grupom. Najzapadnija tačka do koje su dospeli elementi starčevačke grupe je lokalitet Cakran u oblasti Fieri. O kulturno-hronološkom karakteru nalaza sa lokaliteta Cakran važe isti zaključci kao i za nalaze sa lokaliteta Dunavec. To znači da su ce malobrojni nalazi barbotinske keramike u oblasti Fieri zadržali i u lokalnoj grupi mlađeg neolita. U direktnu kulturno-hronološku vezu sa nalazima iz Cakrana mogu ce dovesti i nalazi mlade faze naselja u pećini Katundas, u centralnom delu južne Albanije. Starija faza ovog naselja Katundas I, koja takođe sadrži malobrojne nalaze keramike sa barbotinom odgovarala bi samoj završnici starčevačke grupe, odnosno kraju srednjeg neolita. Iako je uloga starčevačkih nalaza u ukupnom kulturnom izrazu neolitskih naselja centralnih i zapadnih oblasti južne Albanije krajnje sporadična, ovi lokaliteti i samo prisustvo starčevačke keramike na njima značajni su zbog toga što je situacija na njima slična onoj u severnoj Albaniji, čime ce zapravo još jednom dokazuje naš stav da je upravo na ovim prostorima došlo do prvih direktnih kontakata kulturnih elemenata starčevačke i jadranske kulture, odnosno da je jedna kombinovana kulturna pojava tipa starčevo-impresso prvobitno nastala upravo na prostorima Albanije. Analize kulturnog karaktera i hronološkog položaja starčevačkih elemenata na teritoriji Albanije zaista potvrđuju jedan od osnovnih zaključaka koji proizlazi iz stavova albanskih arheologa, da je starčevačka komponenta igrala aktivnu ulogu u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih naselja na teritoriji Albanije. Međutim, dovođenjem u hronološki sklad starčevačke komponente na teritoriji Albanije sa odgovarajućim fazama starčevačke grupe na matičnom području, automatski je sužen hronološki raspon u kome su, po mišljenju albanskih arheologa, egzistirala ta naselja. Naime, pokazalo se da donja hronološka granica osnivanja naselja u kojima se javlja starčevačka keramika ne izlazi iz okvira srednjeg neolita (Karta 4). Na taj način u istu kulturno-hronološku poziciju dovode se istočno-bosanska (Gornja Tuzla VI), srednje-bosanska (Obre I/II) i severno-albanska varijanta starčevačke grupe (Kolsh I), čime je takođe usklađen i njihov hronološki odnos sa odgovarajućim pojavama u starčevačkoj matičnoj oblasti. Istovremeno uspostavlja ce realan kulturno-hronološki odnos između njihovih naslednika istočno-bosanske varijante vinčanske grupe, srednje-bosanske butmirske albanske grupe Cakran - Dunavec i centralno-balkanske vinčanske grupe, jer su rane faze svake navedene grupe u izvesnoj meri obeležene određenim elementima starčevačke tradicije, ali znatno više elementima mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa, čija pojava zapravo označava početak mlađeg neolita. Uspostavljanjem ovakvog međusobnog odnosa navedenih grupa stvaraju ce uslovi i za uspostavljanje njihovog realnog odnosa prema neolitu Tesalije, tako da se starčevačka grupa, njene varijante, ili neke druge grupe sa materijalom njenih klasičnih faza razvoja dovode u vezu sa grupom Sesklo. Mlađe-neolitske grupe, čije je formiranje posledica prodora elemenata mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa, ali koje se još uvek nisu odrekle starčevačke komponente, (vinčanska, butmirska i Cakran - Dunavec - Kolsh II) dovode se u istu hronološku ravan sa grupom Dimini, koju, takođe, u njenoj ranoj fazi, pored mlađe-neolitske sivo- i crnoglačane keramike, još uvek prate i određene komponente srednjo-neolitske grupe Sesklo (Tabela 1). Na kraju želimo istaći da kada ce u ovom radu koristi termin Starčevo I, ako nije drugačije naglašeno, misli ce na kulturni karakter I faze starčevačke grupe u smislu kako smo predložili u radu o kulturnoj stratigrafiji nižeslojnih neolitskih naselja, odnosno da ce najstarija faza starčevačke grupe približno u isto vreme, javlja najmanje u četiri, eventualno pet regija Đerdap (Lepenski Vir), Bačka (Donja Branjevina), Pomoravlje (Divostin) i Kosovo (Rudnik), eventualno u oblastima donjeg toka reke Save (Dobanovci i Lug - Zvečka). U toj svojoj najranijoj fazi, koju smo opredelili u stariji neolit i koja u kulturno-hronološkom smislu korespondira grupama starijeg balkansko-anadolskog kompleksa, s obzirom na priličnu međusobnu udaljenost navedenih regija, starčevačka grupa verovatno nije ni mogla imati jedinstven kulturni izraz.
AB  - Dies ist der /weite Aufsatz im Rahmen einer Serie von Aufsätzen, in denen eine Analyse des aus Serbien stammenden, ausschließlich veröffentlichten neolithischen Materials vorgenommen wird. Es wird der Versuch unternommen, alle bisherigen Auffassungen über den Neolithisierungs Prozess des Zentralbalkans zu systematisieren, bzw. die Position und Rolle der Starčevo- und Vinča- Kultur Gruppe innerhalb dieses komplexen Kultur geschichtlichen Prozesses in Südosteuropa festzustellen. In Diesem Aufsatz knüpfen wir an unseren früher geäußerten Standpunkt über die offenen Fragen der Herausbilden und Definition der Starčevo - Gruppe an und beschäftigen uns mit der kulturell - chronologischen Position von Starčevo - Elementen außerhalb ihres Ursprungsgebietes. In diesem Sinne haben wir einerseits anhand von Beispielen aus Zentralbosnien und Albanien versucht, die Rolle der Komponente der Starčevo - Kultur bei der Entstehung lokaler Kulturgruppen im Rahmen der sog. Übergangszone zu rekonstruieren. Andererseits wollten wir zeigen, im welchem Maße die mangelnden Erkenntnisse über die Genese der Starčevo - Gruppe, welche unmittelbar mit der ständig aufgeschobenen Veröffentlichung der Forschungsergebnisse über die Starčevo - Siedlungen zusammenhängen, sich auf falsche Schlusstblgerungen bei der kulturell - chronologischen Bestimmung der Starčevo - Elemente außerhalb ihres Ursprungsgebietes auswirken.
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana
T1  - Der kulturelle Charakter und die Chronologie der Starčevo - Elemente im neolithikum der westlichen Balkan Regionen
EP  - 43
IS  - 51
SP  - 9
UR  - conv_20
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša",
year = "2001",
abstract = "Na osnovu do sada publikovane građe u ovom radu analiziran je kulturni karakter i hronologija starčevačkih elemenata u oblastima jugozapadnog i zapadnog dela Balkana, tj. na teritoriji Albanije i centralne Bosne. Ove oblasti pripadaju tzv. Prelaznoj zoni u kojoj, tokom neolita, dolazi do međusobnog kulturnog i etničkog prožimanja predstavnika velikih kulturnih kompleksa mediteranskog i kontinentalnog dela Balkana. Određena odstupanja kod kulturno-hronološkog opredeljenja starčevačkih elemenata u ovim zonama u odnosu na njihov položaj u matičnoj oblasti dovela su do novih zabuna kod tumačenja razvoja same starčevačke grupe, ali i kod sagledavanja ukupnih kulturnih tokova na celom Balkanskom poluostrvu. Analizom rezultata istraživanja neolitskog lokaliteta Raskršće - Obre 1, u centralnoj Bosni došli smo do zaključka da će u izvesnom smislu mogu podvrći reviziji neki raniji stavovi o starčevačko-impresso kulturi. U prvom redu to je pitanje relativno-hronološkog opredeljenja skeleta u sondama VI-VIII, zatim pitanje pripadnosti izdvojenih grupa keramike jednoj ili drugoj kulturnoj komponenti, pitanje kriterijuma za izdvajanje kulturnih faza, odnosno pitanje opravdanosti njihovog izdvajanja i na kraju najvažnije pitanje hronologije i geneze starčevačko-impressa kulture. Naš stav o problemu kultnih mesta u sondama VI-VIII može se svesti na zaključak da navedena kultna mesta, kao i izdvojene faze starčevačko-impresso kulture, u stvari obeležavaju dinamiku naseljavanja ovog lokaliteta, odnosno da pri rekonstrukciji procesa osnivanja neolitskog naselja na lokalitetu Raskršće, u jednom kraćem vremenskom intervalu, treba računati sa dve grupe doseljenika i da su obe grupe prinosile žrtve zasebno. Presudnu ulogu u obrazovanju navedenog stava odigrali su rezultati analize međusobnog odnosa vertikalne stratigrafije sondi IV-V i VI-VIII, koje su pokazale da utvrđene stratigrafske razlike između prve i druge grupe skeleta treba posmatrati kao posledicu konfiguracije terena i činjenice da su na ovom mestu, u relativno kratkom vremenskom razmaku, zabeležena dva slučaja žrtvenog rituala, koji su obavile dve grupe doseljenika istih kultno-religijskih nazora. Iznesene konstatacije deluju daleko ubedljivije kada ce ima u vidu i činjenica da ni osnovne karakteristike keramike ne idu u prilog izdvajanja dve faze starčevačko-impresso kulture. Pokazalo se da svi elementi starčevačko-impresso kulture u Obrima I pokazuju da dva najstarija stratuma ovog naselja, odnosno prvi i drugi stratum u sondama VII i VIII, u stvari odslikavaju samu dinamiku naseljavanja lokaliteta Raskršće, dok u kulturno-stratigrafskom smislu, u dva najstarija stratuma, možemo računati sa postojanjem samo jedne kulturne faze. Najosetljiviji problem vezan, za starčevačko-impresso kulturu jeste pitanje njenog hronološkog opredeljenja odnosno stav da horizonti I i II u Obrima 1 pripadaju starijem neolitu. Po ovom tumačenju, starčevačka komponenta u Obrima I stoji u potpunom hronološkom neskladu sa odgovarajućim elementima starčevačke grupe na njenom matičnom području. Kada ce ranije govorilo o sadržaju i mogućnostima sinhronizacije velikih etapa neolita pojedinih regija bivšeg jugoslovenskog prostora, baš na primeru starčevačko-impresso kulture je konstatovano da se, sasvim osnovano, može dokazati stepenasto razdvajanje velikih etapa neolita i da je i u ovom slučaju vidno zakašnjenje prelaznih perioda u prelaznoj i jadranskoj zoni u odnosu na istočnu centralno-balkansku zonu. Imajući u vidu važeće kulturno-hronološke sinhronizme, kao i prihvatanje stavova o primarnim, sekundarnim i tercijarnim centrima neolitizacije, odnosno o sukcesivnoj ili gradacionoj migraciji prethodni stav uopšte nije sporan kada je u pitanju čisto hronološki aspekt, jer zaista nije realno očekivati da u svakoj regiji najstarije neolitske pojave počinju i traju istovremeno. Međutim, prethodna konstatacija nema smisla onda kada se jedna kulturna pojava, u ovom slučaju starčevačka grupa, opredeli u jednu etapu neolita, a njena periferna varijanta pripiše drugoj, ali ne mlađoj već starijoj etapi, a da se pri tome ne dovede u pitanje njeno hronološko opredelenje na matičnom području. Kada je u pitanju centralna Bosna, neodrživim smatramo i stav o samo jednosmernom stepenastom razdvajanju velikih etapa i to od istoka ka zapadu. Jer, ako je centralna Bosna sa starčevačko-impresso kulturom svrstana u kategoriju tercijarnih centara neolitizacije, i ako je ona u određenom hronološkom zaostatku u odnosu na istočnu, centralno-balkansku regiju, onda je sasvim logično konstatovati da je ova oblast, odnosno kultura, u istom, ili približno istom položaju prema jadranskoj zoni kada su u pitanju elementi impresso kulture. Kod hronološkog opredeljenja najstarije kulture centralne Bosne međutim, nije poštovan ni prvi, ni drugi princip. Već smo istakli da je princip stepenastog hronološkog razdvajanja od istoka ka zapadu narušen činjenicom da je starčevačko-impresso kultura opredeljena u stariji, a njoj odgovarajuća faza matične kulture (Starčevo IIb) u razvijeni srednji neolit. S druge strane, kod nekih finijih hronoloških razmatranja odnosa prema jadranskoj impresso kulturi, zanemaruje ce postojanje određene hronološke distance na relaciji jadranska obala - centralna Bosna, u smislu odnosa primarnih i tercijarnih kulturnih centara. Čak ce ide još i dalje, pa se insistira pa paralelnom egzistiranju jadranske komponente starčevačko impresso kulture sa pretpostavljenom istovremenom fazom starijeg neolita ne samo istočne, već i sa odgovarajućim fazama starije neolitskih grupa zapadne obale Jadranskog mora. Definisanjem protobutmirske faze, prevaziđen je dotadašnji nesklad u kome starčevačku grupu u njenom matičnom području, kao i njenu severno-bosansku varijantu nasleđuje mlađeneolitska vinčanska kultura a njenu krajnju perifernu varijantu, u centralnoj Bosni, nasleđuje srednje neolitska kakanjska kultura. Istovremeno je i starčevačko-impresso kultura dovedena u približno istu hronološku ravan sa odgovarajućom fazom (Starčevo IIb) na matičnom području. Zbog svega toga može ce konstatovati da je naselje Obre I osnovano tokom druge polovine srednjeg neolita, što znači da je starčevačko-impresso kultura formirana tokom faze Starčevo IIb i da je delom bila savremena i sa fazom Starčevo III. Osnivači naselja Obre I pripadali bi istoj populacijskoj bazi, a doselili su sa već formiranim kulturnim izrazom. Takođe, smatramo da ce celokupan kulturni sadržaj, a ne samo starčevačka komponenta, najstarijih horizonata u Obrima I, može tretirati kao posebna varijanta starčevačke grupe, obogaćena nalazima Jadranske impresso keramike. Na kraju, tu je i pitanje samog naziva, jer postoje dva vrlo bitna razloga da se u ovom slučaju ne koristi termin kultura. Prvo, na teritoriji Bosne i Hercegovine, za sada, poznajemo samo jedan lokalitet sa ovakvim kulturnim sadržajem, odnosno, kao posebna kultura opredeljena su samo dva stratuma jednog neolitskog naselja. Drugo, termin starčevačka kultura ss ne koristi ni na njenom matičnom području, gde se, u okviru balkansko-srednje-podunavskog kompleksa, govori o kulturnim grupama Körös, Kriş ili Starčevo. S toga bi možda najprikladnije bilo da uz naziv starčevačko-impresso grupa ili samo Obre I stoji i srednjo-bosanska varijanta grupe Starčevo, kao što je slučaj sa Gornjom Tuzlom. U vreme istraživanja na lokalitetu Raskršće kulturni karakter dva najstarija stratuma neolitskog naselja Obre I bio je potpuno nepoznat, tako da su neki sada revidirani stavovi, u to vreme zaista delovali kao sasvim realni ili čak jedino mogući. Međutim, rezultati istraživanja neolita na području Albanije pokazali su da starčevačka varijanta u Obrima I, odnosno starčevačko-impresso kultura po A. Bencu, nije usamljena pojava i da je njenom formiranju prethodio jedan duži period kulturnih uticaja i zbližavanja, koji se mogao odvijati upravo na teritoriji Albanije, na tromeđi velikih kulturnih kompleksa toga vremena. Iz publikovane građe vidimo da su, po periodizaciji albanskih arheologa pojedine vrste starčevačke keramike prisutne na svim starije neolitskim nalazištima, bilo da ce radi o jednoslojnim naseljima (Vlush i Vashtëmi) ili odgovarajućim fazama višeslojnih naselja (Burim I, Kolsh I, Cetus I, Nezir I, Podgori I, Rajc I, Barç I, Katundas I i Blaz I). Kada je u pitanju srednji neolit, starčevački elementi su konstatovani na lokalitetu Cakran, fazi Kolsh II, Katundas II, Podgori II, Dunavec I-II i Topojan I, a samo na jednom naselju mlađeg neolita, na lokalitetu Dërsnik. Zavisno od intenziteta zastupljenosti starčevački elementi su opredeljivani kao prateća ili vodeća komponenta posebnih kulturnih grupa ili pojedinih lokaliteta (Karte 1-3). Takođe, vidljiva je i osnovna karakteristika celokupnog neolitskog fundusa sa teritorije Albanije, a to je velika kulturna šarolikost. Gotovo da nema tri lokaliteta sa izraženim kulturnim jedinstvom, tako da, barem u vreme trajanja starčevačke grupe, ovaj prostor ni u kom slučaju ne možemo tretirati kao jednu kulturnu celinu. Ovakvo stanje otežava određivanje kulturnog karaktera pojedinih lokaliteta, kao i uspostavljanje realnih kulturno-hronoloških odnosa između izdvojenih kulturnih grupa, a samim tim i preciznije određivanje uloge starčevačke komponente u formiranju kulturnog izraza jednog naselja ili kulturne grupe. S druge strane, imajući u vidu činjenicu da su nalazi starčevačke keramike konstatovani na svim naseljima opredeljenim u stariji neolit, dolazimo do zaključka da je starčevačka komponenta igrala aktivnu ulogu u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih naselja na teritoriji Albanije. U isto vreme, kada se ima u vidu hronološki raspon u kome su egzistirala sva navedena naselja, u kontekstu predložene periodizacije i hronologije automatski proizlazi da su pojedini elementi starčevačke grupe, u prvom redu gruba keramika, u jugozapadne delove Balkana, dospeli još u vreme Protosesklo grupe Tesalije, odnosno da su svojim prisustvom obeležili jedan dugi period od ranih etapa starijeg ceo srednji i početak mlađeg neolita. Takođe, iz predložene periodizacije i na njoj zasnovanih, sinhronizama sa neolitskim pojavama susednih oblasti ispostavlja ce da je kulturni krug Cakran - Dunavec I-II -Kolsh II ne samo istovremen, nego je trajao i duže od Sesklo grups Tesalije, kao i da su elementi mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa na teritoriju Albanije dospeli znatno pre nego u Tesaliju, iako je, no ovoj koncepciji, rana faza Dimini grupe pomerena duboko u srednji neolit. Uočljiv je i podatak da je intenzitet zastupljenosti nalaza starčevačke keramike gotovo srazmeran udaljenosti te zone od najbližeg dela matične starčevačke oblasti. U tom smislu sasvim je logično što neolitsko naselje na lokalitetu Kolsh sadrži najbrojnije i najraznovrsnije nalaze starčevačke komponente, a samim tim predstavlja i najpouzdaniji reper za kulturno-hronološko opredeljenje ostalih nalaza starčevačke grupe sa cele teritorije Albanije. Osnovne karakteristike pokretnih nalaza neolitskih naselja oblasti Kukës i Peshkopia nedvosmisleno pokazuju da je u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih pojava na severoistoku Albanije presudnu ulogu imala starčevačka komponenta, odnosno da severno-albanskoj varijanti starčevačke grupe, pored faze Kolsh I, treba pripisati i prve faze naselja na lokalitetima Burim i Cetus. Kulturni karakter faza Burim I, Kolsh I i Cetus I, odnosno dinamika prodora starčevačkih elemenata ukazuje na tri razvojna stupnja severno-albanske varijante starčevačke grupe. Prvi značajniji prodor starčevačkih elementa na ovo područje desio se najverovatnije pred kraj faze Starčevo IIa, što bi odgovaralo vremenu osnivanja naselja na lokalitetu Burim. Zatim dolazi period najintenzivnijih starčevačkih kulturnih uticaja, koji u kulturnom smislu odgovaraju fazi Starčevo IIb, što je dokumentovano fazom Kolsh I. U hronološkom smislu, ovaj period ne treba vezati isključivo za trajanje faze Starčevo IIb, jer je faza Kolsh I najverovatnije trajala i u vreme faze Starčevo III na centralno-balkanskom području. I na kraju, nastupa period stagnacije starčevačkih uticaja. Istina, u ovom periodu starčevačka komponenta je još uvek dominantna, ali u okviru fine keramičke robe ulogu starčevačke slikane keramike preuzimaju elementi mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa. Malobrojne nalaze starčevačke keramiks sa barbotipom nalazimo i kasnije, kao što je slučaj sa prvom fazom naselja pa lokalitetu Topojan, ali oni sada predstavljaju sporadičnu pojavu u okviru lokalne mlađe-neolitske grupe. Dovođenjem severno-albanske varijante u kulturno-hronološki sklad sa krajem faze IIa i trajanjem faza IIb-III na matičnom starčevačkom području automatski ce negira starije neolitsko poreklo osnivačkih faza naselja na lokalitetima Burim, Kolsh i Cetus. Kada su u pitanju starčevački elementi neolitskih naselja oblasti Kogsa, prvi i osnovni utisak koji ce stiče jeste činjenica da nalazi starčevačke keramike na ovim lokalitetima predstavljaju sporednu kulturnu komponentu. Najverovatniji pravac kojim su starčevački elementi dospeli u ovu oblast vodi nas na severoistok, van teritorije Albanije u Pelagoniju, tj. na područje rasprostiranja grupe Velušina Porodin ili još dalje, u Ovče polje, u matičnu oblast grupe Anzabegovo Vršnik I, jer je sasvim očita genetska povezanost ovih grupa sa grupom Podgori I. U hronološkom smislu, nalazi starčevačke keramike u okviru grupe Podgori I se, u najboljem slučaju, mogu smatrati istovremenim sa materijalom naselja na lokalitetu Burim, odnosio sa fazom Starčevo IIa. Ovu konstataciju potvrđuje i kulturno-hronološki položaj naselja na lokalitetima Barç Vashtemi, Dunavec i Dërsnik. Sa osnivanjem naselja na lokalitetu Barç pojačava ce intenzitet prisustva starčevačkih elemenata u oblasti Kogsa. Imajući u vidu kulturni karakter svih zastupljenih keramičkih vrsta faze Barç I, sasvim osnovano ce može tvrditi da je, u odnosu na ostale lokalitete starčevačka komponenta ovde najviše ispoljena. U poređenju sa starčevačkom grupom faza Barç I može ce dovesti u vezu sa fazom Starčevo IIb. U lokalnim okvirima, s obzirom na osnovne karakteristike keramičkih nalaza, neolitsko naselje na Vashtëmi-u predstavlja kulturno-hronološku sponu između naselja na lokalitetu Kishnik (Podgori I) i naselju na lokalitetu Dunavec. Iako su elementi starčevačke grupe krajnje skromni može ce reći da je, u odnosu na starčevačku grupu, ovo naselje najverovatnije osnovano tokom faze Starčevo IIb. Vreme egzistiranja naselja Dunavec I-II predstavlja period najintenzivnijeg prisustva starčevačke komponente na neolitskim naseljima oblasti Kogsa. Sasvim opravdano nalazi barbotinske keramike faze Dunavec I se dovode u vezu sa stilskim karakteristikama najmlađe faze starčevačke grupe. Međutim osnovne kulturne komponente ovog naselja, već od samog osnivanja, imaju mlađeneolitski karakter, pa ce slobodno može konstatovati da je daleko bliža korespoidencija faza Dunavec I-II ca vinčanskom nego sa starčevačkom grupom. Najzapadnija tačka do koje su dospeli elementi starčevačke grupe je lokalitet Cakran u oblasti Fieri. O kulturno-hronološkom karakteru nalaza sa lokaliteta Cakran važe isti zaključci kao i za nalaze sa lokaliteta Dunavec. To znači da su ce malobrojni nalazi barbotinske keramike u oblasti Fieri zadržali i u lokalnoj grupi mlađeg neolita. U direktnu kulturno-hronološku vezu sa nalazima iz Cakrana mogu ce dovesti i nalazi mlade faze naselja u pećini Katundas, u centralnom delu južne Albanije. Starija faza ovog naselja Katundas I, koja takođe sadrži malobrojne nalaze keramike sa barbotinom odgovarala bi samoj završnici starčevačke grupe, odnosno kraju srednjeg neolita. Iako je uloga starčevačkih nalaza u ukupnom kulturnom izrazu neolitskih naselja centralnih i zapadnih oblasti južne Albanije krajnje sporadična, ovi lokaliteti i samo prisustvo starčevačke keramike na njima značajni su zbog toga što je situacija na njima slična onoj u severnoj Albaniji, čime ce zapravo još jednom dokazuje naš stav da je upravo na ovim prostorima došlo do prvih direktnih kontakata kulturnih elemenata starčevačke i jadranske kulture, odnosno da je jedna kombinovana kulturna pojava tipa starčevo-impresso prvobitno nastala upravo na prostorima Albanije. Analize kulturnog karaktera i hronološkog položaja starčevačkih elemenata na teritoriji Albanije zaista potvrđuju jedan od osnovnih zaključaka koji proizlazi iz stavova albanskih arheologa, da je starčevačka komponenta igrala aktivnu ulogu u formiranju kulturnog izraza najstarijih neolitskih naselja na teritoriji Albanije. Međutim, dovođenjem u hronološki sklad starčevačke komponente na teritoriji Albanije sa odgovarajućim fazama starčevačke grupe na matičnom području, automatski je sužen hronološki raspon u kome su, po mišljenju albanskih arheologa, egzistirala ta naselja. Naime, pokazalo se da donja hronološka granica osnivanja naselja u kojima se javlja starčevačka keramika ne izlazi iz okvira srednjeg neolita (Karta 4). Na taj način u istu kulturno-hronološku poziciju dovode se istočno-bosanska (Gornja Tuzla VI), srednje-bosanska (Obre I/II) i severno-albanska varijanta starčevačke grupe (Kolsh I), čime je takođe usklađen i njihov hronološki odnos sa odgovarajućim pojavama u starčevačkoj matičnoj oblasti. Istovremeno uspostavlja ce realan kulturno-hronološki odnos između njihovih naslednika istočno-bosanske varijante vinčanske grupe, srednje-bosanske butmirske albanske grupe Cakran - Dunavec i centralno-balkanske vinčanske grupe, jer su rane faze svake navedene grupe u izvesnoj meri obeležene određenim elementima starčevačke tradicije, ali znatno više elementima mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa, čija pojava zapravo označava početak mlađeg neolita. Uspostavljanjem ovakvog međusobnog odnosa navedenih grupa stvaraju ce uslovi i za uspostavljanje njihovog realnog odnosa prema neolitu Tesalije, tako da se starčevačka grupa, njene varijante, ili neke druge grupe sa materijalom njenih klasičnih faza razvoja dovode u vezu sa grupom Sesklo. Mlađe-neolitske grupe, čije je formiranje posledica prodora elemenata mlađeg balkansko-anadolskog kompleksa, ali koje se još uvek nisu odrekle starčevačke komponente, (vinčanska, butmirska i Cakran - Dunavec - Kolsh II) dovode se u istu hronološku ravan sa grupom Dimini, koju, takođe, u njenoj ranoj fazi, pored mlađe-neolitske sivo- i crnoglačane keramike, još uvek prate i određene komponente srednjo-neolitske grupe Sesklo (Tabela 1). Na kraju želimo istaći da kada ce u ovom radu koristi termin Starčevo I, ako nije drugačije naglašeno, misli ce na kulturni karakter I faze starčevačke grupe u smislu kako smo predložili u radu o kulturnoj stratigrafiji nižeslojnih neolitskih naselja, odnosno da ce najstarija faza starčevačke grupe približno u isto vreme, javlja najmanje u četiri, eventualno pet regija Đerdap (Lepenski Vir), Bačka (Donja Branjevina), Pomoravlje (Divostin) i Kosovo (Rudnik), eventualno u oblastima donjeg toka reke Save (Dobanovci i Lug - Zvečka). U toj svojoj najranijoj fazi, koju smo opredelili u stariji neolit i koja u kulturno-hronološkom smislu korespondira grupama starijeg balkansko-anadolskog kompleksa, s obzirom na priličnu međusobnu udaljenost navedenih regija, starčevačka grupa verovatno nije ni mogla imati jedinstven kulturni izraz., Dies ist der /weite Aufsatz im Rahmen einer Serie von Aufsätzen, in denen eine Analyse des aus Serbien stammenden, ausschließlich veröffentlichten neolithischen Materials vorgenommen wird. Es wird der Versuch unternommen, alle bisherigen Auffassungen über den Neolithisierungs Prozess des Zentralbalkans zu systematisieren, bzw. die Position und Rolle der Starčevo- und Vinča- Kultur Gruppe innerhalb dieses komplexen Kultur geschichtlichen Prozesses in Südosteuropa festzustellen. In Diesem Aufsatz knüpfen wir an unseren früher geäußerten Standpunkt über die offenen Fragen der Herausbilden und Definition der Starčevo - Gruppe an und beschäftigen uns mit der kulturell - chronologischen Position von Starčevo - Elementen außerhalb ihres Ursprungsgebietes. In diesem Sinne haben wir einerseits anhand von Beispielen aus Zentralbosnien und Albanien versucht, die Rolle der Komponente der Starčevo - Kultur bei der Entstehung lokaler Kulturgruppen im Rahmen der sog. Übergangszone zu rekonstruieren. Andererseits wollten wir zeigen, im welchem Maße die mangelnden Erkenntnisse über die Genese der Starčevo - Gruppe, welche unmittelbar mit der ständig aufgeschobenen Veröffentlichung der Forschungsergebnisse über die Starčevo - Siedlungen zusammenhängen, sich auf falsche Schlusstblgerungen bei der kulturell - chronologischen Bestimmung der Starčevo - Elemente außerhalb ihres Ursprungsgebietes auswirken.",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana, Der kulturelle Charakter und die Chronologie der Starčevo - Elemente im neolithikum der westlichen Balkan Regionen",
pages = "43-9",
number = "51",
url = "conv_20"
}
Perić, S.. (2001). Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(51), 9-43.
conv_20
Perić S. Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana. in Starinar. 2001;(51):9-43.
conv_20 .
Perić, Slaviša, "Kulturni karakter i hronologija strčevačkih elemenata u neolitu zapadnih oblasti Balkana" in Starinar, no. 51 (2001):9-43,
conv_20 .

Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe

Perić, Slaviša

(Arheološki institut, Beograd, 1997)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 1997
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/32
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe
EP  - 164
IS  - 48
SP  - 145
UR  - conv_151
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša",
year = "1997",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe",
pages = "164-145",
number = "48",
url = "conv_151"
}
Perić, S.. (1997). Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(48), 145-164.
conv_151
Perić S. Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe. in Starinar. 1997;(48):145-164.
conv_151 .
Perić, Slaviša, "Kalvarija, eine Siedlung der jüngeren Phase der Belegiš-Cruceni-Gruppe" in Starinar, no. 48 (1997):145-164,
conv_151 .

Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel

Perić, Slaviša

(Arheološki institut, Beograd, 1996)

TY  - JOUR
AU  - Perić, Slaviša
PY  - 1996
UR  - http://rai.ai.ac.rs/handle/123456789/26
PB  - Arheološki institut, Beograd
T2  - Starinar
T1  - Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel
EP  - 66
IS  - 47
SP  - 21
UR  - conv_135
ER  - 
@article{
author = "Perić, Slaviša",
year = "1996",
publisher = "Arheološki institut, Beograd",
journal = "Starinar",
title = "Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel",
pages = "66-21",
number = "47",
url = "conv_135"
}
Perić, S.. (1996). Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel. in Starinar
Arheološki institut, Beograd.(47), 21-66.
conv_135
Perić S. Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel. in Starinar. 1996;(47):21-66.
conv_135 .
Perić, Slaviša, "Kult-Rhytone der neolitischen Viehzüchter der Balkanhalbinsel" in Starinar, no. 47 (1996):21-66,
conv_135 .